Hài cốt của ít nhất 37 người mới được phát hiện gần đây có thể giúp giải mã bí ẩn về Cánh đồng chum ở Lào. Những chiếc chum đá khổng lồ nằm rải rác trên cao nguyên Xieng Khouang từ lâu đã là một bí ẩn đối với giới khảo cổ học. Suốt nhiều thập kỷ, chúng đứng sừng sững giữa đồng cỏ, rừng và đồi, nhưng không cung cấp manh mối về lai lịch hay mục đích tạo ra chúng.
Khám phá mới xác nhận giả thuyết tang lễ
Vào những năm 1930, nhà khảo cổ người Pháp Madeleine Colani đã lập luận rằng những chiếc chum này đóng vai trò quan trọng trong nghi thức tang lễ. Giờ đây, qua cuộc khai quật tại địa điểm 75, cách Phonsavan khoảng 70 km về phía đông bắc, giả thuyết của bà đã nhận được sự ủng hộ vững chắc nhất.
Các nhà nghiên cứu đã khai quật một vật chứa bằng đá cuội kết lớn được định danh là chum 1, cao 1,3 mét và có đường kính hơn 2 mét. Đội ngũ nghiên cứu do Nicholas Skopal từ Đại học James Cook và Đại học Quốc gia Úc dẫn đầu, phối hợp với chuyên gia di sản Lào Souliya Bounxayhip, đã tiến hành ba mùa thực địa từ năm 2022 đến 2024.
Bên trong chum, họ phát hiện một bộ sưu tập hiện vật phong phú: vô số đoạn xương rời rạc, mảnh hộp sọ, răng, một con dao sắt, một chiếc chuông nhỏ bằng hợp kim đồng, 20 hạt thủy tinh, mảnh gốm vỡ và năm phiến đá.
Bằng chứng về chôn cất thứ cấp
Cách sắp xếp hài cốt cho thấy đây là một cuộc chôn cất thứ cấp: xương dài tập trung dọc mép chum, mảnh sọ xếp thành nhóm riêng, và thiếu vắng các mảnh xương nhỏ dễ gãy. Điều này chứng tỏ thi thể được phân hủy ở nơi khác, sau đó xương cốt được chọn lọc và đặt vào chum. Chum 1 do đó có thể là một hòm đựng xương chuyên dụng.
Nhóm nghiên cứu xác định niên đại bằng carbon phóng xạ trên tám mẫu xương và răng, cho thấy chum được sử dụng từ khoảng năm 890 đến năm 1160 sau Công nguyên. Hài cốt của ít nhất 37 cá nhân được bổ sung liên tục trong 270 năm, chứng tỏ đây là địa điểm được nhiều thế hệ quay lại.
Dấu hiệu nghi lễ và kết nối thương mại
Các nhà khoa học nhận thấy dấu hiệu can thiệp vật lý trong cách sắp xếp xương, bao gồm bốn sự liên kết giữa hộp sọ và hàm, gợi ý một số hài cốt được đặt vào chum khi còn gắn kết. Ít nhất hai cá thể có dấu vết nhổ răng, một hành vi văn hóa hoặc tín ngưỡng.
Phân tích hóa học 20 hạt thủy tinh cho thấy phần lớn có nguồn gốc từ Nam Á, đặc biệt là đông nam Ấn Độ; hai hạt khác từ Trung Đông; một hạt từ đông nam Trung Quốc hoặc bắc Việt Nam. Điều này chứng minh cao nguyên Lào có liên kết sâu rộng với mạng lưới thương mại châu Á thời đó.
Bí ẩn chưa được giải đáp
Dù mang lại nhiều thông tin, khám phá vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi: những người này sống ở đâu? Chưa tìm thấy khu định cư nào tương xứng với quy mô của các chum. Các hoạt động khảo cổ bị chậm do vật liệu chưa nổ từ thời chiến tranh. Nhóm nghiên cứu đang lên kế hoạch phân tích thêm để tìm hiểu về 37 cá nhân, chế độ ăn, sức khỏe, nguồn gốc và mối quan hệ huyết thống.
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Antiquity.
