Hai Khối Nhà Vàng Gần Cầu Ba Son: Vết Tích Cổng Thành Hơn 150 Năm Của Sài Gòn
Khi đổ dốc cầu Ba Son từ Thủ Thiêm về trung tâm thành phố, nhiều người dễ dàng bắt gặp hai khối nhà một trệt một lầu, cao gần chục mét, dài khoảng 50 mét nằm đối diện nhau trên đường Đinh Tiên Hoàng, quận 1, TP.HCM. Công trình có kiến trúc tương đồng, tường sơn vàng nổi bật với nhiều ô cửa vòm, chỉ khác biệt ở màu mái tôn xanh và đỏ. Ít ai biết rằng đây từng là cổng thành được người Pháp xây dựng vào năm 1873, một chứng tích hơn một thế kỷ rưỡi biến động của Sài Gòn.
Nguồn Gốc Từ Thành Gia Định Thời Minh Mạng
Tháng 3 năm 1859, sau khi chiếm được Sài Gòn, quân Pháp đã phá hủy thành cũ của vua Minh Mạng, thu về một lượng lớn vũ khí và lương thực. Tư liệu lịch sử cho thấy họ thu được khoảng 2.000 khẩu súng cổ, 85 thùng thuốc súng, một kho lúa đủ để nuôi từ 6.000 đến 8.000 người trong một năm, cùng với lượng tiền bản xứ quy đổi tương đương khoảng 130.000 quan Pháp thời bấy giờ. Đến năm 1870, người Pháp tận dụng vật liệu và sắt thép từ thành cũ để xây dựng công trình mới và hoàn tất sau ba năm.
Thành mới được đặt tên là Martin des Pallières, theo tên của tướng Charles Gabriel Félicité Martin des Pallières, và trở thành nơi đóng quân chính của quân đội Pháp tại Sài Gòn. Hai khối nhà khi đó được nối với nhau bằng một cổng thép lớn, thiết kế với nhiều cửa vòm giúp thông gió và chống nắng nóng, mang đậm phong cách kiến trúc thuộc địa tương tự như một số công trình khác do Pháp xây dựng vào cuối thế kỷ 19 tại thành phố. Phía sau cổng từng có nhiều dãy nhà quân sự và công trình phụ trợ, nhưng ngày nay đã không còn.
Biến Động Lịch Sử Từ Thành Ông Dèm Đến Thành Cộng Hòa
Theo các nghiên cứu, ban đầu đây là căn cứ của Trung đoàn dã chiến Nam Kỳ. Năm 1890, đơn vị này được chia thành ba trung đoàn số 8, 10 và 11; trong đó trung đoàn 11 đồn trú tại thành Martin des Pallières, sau này đổi tên thành Trung đoàn bộ binh thuộc địa thứ 11. Người dân Sài Gòn khi ấy quen gọi nơi này là trại Ông Dèm hay thành Ông Dèm, một cách nói lái từ chữ "onzième" (số 11 trong tiếng Pháp).
Giai đoạn từ 1945 đến 1975, thành Ông Dèm trải qua nhiều biến động lịch sử quan trọng. Ngày 9 tháng 3 năm 1945, quân Nhật đảo chính Pháp, bắt giam nhiều người Pháp tại đây. Hơn nửa năm sau, khi quân Anh vào giải giới Nhật, những người Pháp bị giam được phóng thích và cùng với lực lượng Anh tái chiếm Sài Gòn.
Năm 1954, sau khi Pháp rút khỏi Việt Nam, thành Ông Dèm được bàn giao cho chính quyền Quốc gia Việt Nam. Thủ tướng Ngô Đình Diệm điều các đơn vị quân chính phủ về đóng tại đây. Khi lực lượng Bình Xuyên tấn công, quân chính phủ đã phản kích và kiểm soát lại tình hình. Năm 1955, sau khi trở thành Tổng thống Việt Nam Cộng hòa, ông Diệm đổi tên thành Ông Dèm sang thành Cộng Hòa. Nơi này trở thành căn cứ của Tiểu đoàn Phòng vệ Phủ Tổng thống, sau đó được nâng lên thành Liên đoàn và Lữ đoàn Phòng vệ.
Chuyển Đổi Thành Cơ Sở Giáo Dục Và Di Tích Đô Thị
Ngày 1 tháng 11 năm 1963, trong cuộc đảo chính, trung tá Nguyễn Ngọc Khôi – Chỉ huy trưởng Lữ đoàn Phòng vệ – bị bắt. Tuy nhiên, lực lượng đảo chính không chiếm được thành Cộng Hòa ngay lập tức. Một ngày sau, đơn vị phòng vệ mới đầu hàng theo lệnh của Tổng thống Diệm. Cuối năm 1963, Lữ đoàn Phòng vệ bị giải thể, và thành Cộng Hòa được chuyển giao cho Bộ Giáo dục để hình thành khu đại học.
Để mở rộng trục giao thông, chính quyền đã phá dỡ cổng thép nối hai khối nhà cùng nhiều công trình phía sau, tạo ra tuyến đường nối Đinh Tiên Hoàng với Cường Để (nay là Tôn Đức Thắng). Việc mở đường này đã chia cắt cổng thành xưa thành hai khối nhà độc lập như hiện nay. Trong bản đồ toàn cảnh Sài Gòn năm 1898 của Gaston Pusch, khu vực này từng là một quần thể rộng lớn với nhiều dãy nhà huấn luyện và công trình dân sự.
Hiện nay, hai khối nhà vàng này đang được sử dụng làm căn tin của Đại học Y Dược và trung tâm ngoại ngữ của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM. Phía trước là đường Tôn Đức Thắng – nơi từng có hàng xà cừ cổ thụ trăm năm tuổi, đã được thay thế trong quá trình xây dựng cầu Thủ Thiêm 2 (nay là cầu Ba Son).
Trải qua hơn 150 năm, từ một cổng thành quân sự đến cơ sở giáo dục, hai khối nhà vàng bên dốc cầu Ba Son vẫn lặng lẽ tồn tại giữa đô thị hiện đại, như một mảnh ghép ký ức còn sót lại của Sài Gòn xưa, minh chứng cho sự biến đổi không ngừng của thành phố qua các thời kỳ lịch sử.
