Hai công viên lớn tại Thành phố Hồ Chí Minh từng là những nghĩa trang rộng lớn bậc nhất Sài Gòn xưa, nay đã hồi sinh thành không gian xanh mát giữa lòng đô thị. Công viên Lê Văn Tám và Công viên Lê Thị Riêng không chỉ là nơi vui chơi, tập thể dục quen thuộc của người dân mà còn lưu giữ những tầng ký ức lịch sử đặc biệt.
Công viên Lê Văn Tám: Từ nghĩa trang thượng lưu đến không gian cộng đồng
Tọa lạc tại phường Tân Định, quận 1, Công viên Lê Văn Tám được bao quanh bởi các tuyến đường Điện Biên Phủ, Hai Bà Trưng, Võ Thị Sáu và Phan Liêm. Trước năm 1975, nơi đây là nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi, một trong những nghĩa trang lâu đời và nổi tiếng nhất Sài Gòn. Ban đầu, nghĩa trang này là nơi an táng binh lính và sĩ quan Pháp thời thuộc địa, thường được người dân gọi là “Đất thánh Tây”. Về sau, nhiều chính khách, tướng lĩnh và nhân vật có ảnh hưởng của chính quyền Sài Gòn cũng được chôn cất tại đây.
Năm 1983, thành phố triển khai di dời hàng nghìn phần mộ về các nghĩa trang ngoại thành như Lái Thiêu, sau đó quy hoạch toàn bộ khu đất thành công viên phục vụ cộng đồng. Ngày nay, tượng đài Lê Văn Tám với hình ảnh bó đuốc sống được đặt tại trung tâm, trở thành điểm nhấn quen thuộc. Không gian xanh rộng lớn là nơi tập thể dục, vui chơi, sinh hoạt ngoại khóa của người dân và du khách.
Ông Cao Hữu (67 tuổi) chia sẻ: "Tôi thường đến công viên này để tập thể dục. Không gian xanh mát với nhiều cây giúp tôi cảm thấy dễ chịu và thư thái hơn sau mỗi buổi tập". Ngoài cây xanh, công viên còn có nhiều khu vui chơi và sân thể thao như bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, thu hút đông đảo người dân đến tập luyện mỗi ngày.
Công viên Lê Thị Riêng: Từ nghĩa địa bình dân đến không gian lịch sử
Nếu Công viên Lê Văn Tám từng là nghĩa trang của tầng lớp thượng lưu, thì Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, quận 10) lại gắn với một lát cắt khác của lịch sử. Tọa lạc tại khu vực giới hạn bởi các đường Cách Mạng Tháng Tám, Bắc Hải và Trường Sơn, nơi đây trước đây là nghĩa địa Chí Hòa, hay còn gọi là nghĩa trang Đô Thành, từng là nơi an táng của tầng lớp bình dân với quy mô khoảng 30ha.
Cũng trong năm 1983, khu nghĩa địa được giải tỏa để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng theo định hướng chỉnh trang đô thị. Hiện nay, công viên có diện tích khoảng 8ha với mật độ cây xanh lớn, hồ nước, các khu vui chơi và không gian sinh hoạt cộng đồng. Ngay tại lối vào chính là khu nhà truyền thống lưu giữ nhiều tư liệu, hình ảnh và hiện vật về lịch sử đấu tranh cách mạng của quân dân Sài Gòn - Gia Định. Bên trái là khu nhà bia ghi danh các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, trong đó có mộ phần bà Lê Thị Riêng - Ủy viên Ủy ban Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam.
Bà Trang (61 tuổi) chia sẻ: "Tôi có nghe mọi người kể rằng nơi đây từng là một trong những nghĩa địa lớn nhất nhì Sài Gòn. Sau ngày giải phóng, khu vực này đã được cải tạo thành công viên xanh để người dân tập thể dục, vui chơi và thư giãn. Tôi mong thành phố sẽ tiếp tục phát triển thêm nhiều không gian xanh và công trình công cộng tương tự".
Trong khuôn viên còn có bia tưởng niệm Tổng Bí thư Trần Phú. Năm 1999, chính quyền đã tìm thấy phần mộ của ông tại công viên này sau 68 năm ngày ông hy sinh. Nhiều góc trong công viên vẫn giữ được những hàng cây cổ thụ, tạo nên không gian trầm mặc, đối lập với sự hiện đại của đô thị.
Gần đây, việc giải mã một số bức ảnh chiến tranh chụp tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa năm 1968 tiếp tục thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu lịch sử và công chúng, góp phần làm rõ thêm vai trò của địa điểm này trong những giai đoạn biến động của Sài Gòn.
Từ những nghĩa trang lớn nhất thành phố đến các công viên xanh giữa lòng đô thị, Công viên Lê Văn Tám và Lê Thị Riêng là minh chứng cho quá trình chuyển mình của TPHCM. Dưới những tán cây rợp bóng hôm nay vẫn hiện diện những lớp ký ức lịch sử, kể câu chuyện về sự thay đổi không ngừng của một đô thị có tuổi đời hơn 3 thế kỷ.
