Hòa thượng Thích Đủ Thứ: Người giữ hồn di sản Nam Bộ
Dành cả đời để "nhặt" những gì thiên hạ bỏ đi, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng đã viết nên gần 100 cuốn sách, trở thành người gìn giữ vô giá những di sản văn hóa dân gian Nam Bộ đang đứng trước nguy cơ biến mất. Với biệt danh tự đặt "Hòa thượng Thích Đủ Thứ", ông đã dành trọn tâm huyết để sưu tầm, nghiên cứu kiến thức từ các bậc tiền bối, với hy vọng giữ lại hồn cốt văn hóa cho thế hệ mai sau.
Hành trình điền dã không mệt mỏi
Sinh năm 1952 tại vùng đất Sơn Mỹ, Quảng Ngãi đầy đau thương, Huỳnh Ngọc Trảng từng tham gia làm giao liên trong kháng chiến chống Mỹ từ thuở thiếu niên. Sau này, ông theo học báo chí tại Đại học Vạn Hạnh ở Sài Gòn (nay là TP.HCM). Tuy nhiên, con đường nghiên cứu văn hóa dân gian mới thực sự định hình sự nghiệp của ông.
Thư phòng của nhà nghiên cứu là nơi lưu giữ hơn 100 đầu sách do chính ông là tác giả hoặc đồng tác giả. Đây là thành quả của hàng chục năm ròng rã điền dã bằng xe đạp khắp các tỉnh miền Tây, từ Long An đến tận Cà Mau. Mỗi chuyến đi là một hành trình sưu tầm từng mẩu chuyện nhỏ, từng hiện vật quý giá mà người đời đã lãng quên.
Đằng sau những gáy sách cũ kỹ là vô số kỷ niệm "cười ra nước mắt". Có những công trình đòi hỏi sự kiên trì phi thường, như tác phẩm Hát sắc bùa Phú Lễ - ông phải lặn lội suốt 3 tháng trời để phỏng vấn, ghi âm, ký âm mới có thể hoàn thành.
Công trình để đời: Tổng tập văn học dân gian Nam Bộ
Tác phẩm mới nhất và đồ sộ nhất của Huỳnh Ngọc Trảng là Tổng tập văn học dân gian Nam Bộ, gồm 7 tập với 12 quyển. Đây thực sự là công trình "để đời" được thực hiện theo kiểu tổng động viên cả gia đình cùng góp sức.
Trong bối cảnh các hình thức diễn xướng dân gian như hát ru, hò lý đang đứng trước nguy cơ biến mất, bộ sách này chính là nỗ lực cứu vãn di sản. Ông quan niệm giá trị của công trình nằm ở việc ghi lại một cách trung thực nhất những gì lịch sử đã hoặc sắp bỏ quên. Mỗi trang viết của ông đều góp phần ngăn chặn "cái chết báo trước" của văn hóa dân gian.
Những phát hiện làm thay đổi nhận thức
Dù xuất thân từ ngành báo chí, Huỳnh Ngọc Trảng lại nổi danh nhờ tính hệ thống trong nghiên cứu. Ông là người đã giải mã những bí mật ẩn sau tượng Ông Táo, vốn thực chất là "Bà Táo" từ thời mẫu hệ, với chi tiết "lỗ rốn" biểu trưng cho tính gắn kết với người mẹ.
Lĩnh vực nghiên cứu của ông trải dài đa dạng từ gốm sứ, đồ cổ đến diễn xướng dân gian. Ông tự hào là người "phát kiến" ra giá trị của những pho tượng bình dân - những tác phẩm nghệ thuật mà trước đây chưa ai đoái hoài đến. Ông từng lượm nhặt hơn 400 tượng Ông Địa từ các miếu hoang và gốc cây, mang về bảo tồn và nghiên cứu.
Tượng Mục đồng: Phát hiện lớn nhất sự nghiệp
Theo chính nhà nghiên cứu, phát hiện lớn nhất trong sự nghiệp của ông chính là những bức tượng Mục đồng - những tác phẩm đất sét do trẻ chăn trâu nặn nên. Ông đã đi khắp các vùng từ Gò Công, Ba Tri đến Bà Rịa để xác minh huyền thoại về "tượng nổi lềnh bềnh" tại chùa Ông Trí.
Huỳnh Ngọc Trảng đánh giá cao tượng Mục đồng vì chúng mang vẻ đẹp hồn nhiên thuần khiết, không bị rập khuôn bởi kinh kệ hay định hướng của các trường lớp mỹ thuật chính quy. Ông ví những pho tượng dân gian này là "Thiên lại" - tiếng sáo của trời, ra đời từ sự xuất thần của người nghệ sĩ bình dân chứ không phải từ lý trí con người.
Khác với các công trình nghiên cứu khoa học cần sự trường kỳ và hệ thống, những tác phẩm dân gian này mang tính nhất thời và cảm tính. Chúng phản ánh tâm hồn và nhu cầu thiết yếu nhất của cộng đồng, là những sản phẩm nghệ thuật đầu tiên của vùng đất Nam Bộ.
Di sản phải "có thật" và gắn với lịch sử
Mỗi bức tượng trong thư phòng của Huỳnh Ngọc Trảng đều gắn liền với một bối cảnh lịch sử cụ thể. Ông quan niệm một tác phẩm thực sự phải "có thật" và có khả năng gắn kết được với dòng chảy lịch sử. Tất cả những mảnh ghép mà ông sưu tầm đều góp phần dựng lại bức tranh xã hội Nam Bộ xưa, giúp thế hệ sau hiểu được đời sống tinh thần và vật chất của cha ông.
"Giá trị nằm ở chỗ mình giữ lấy di sản lẽ ra đã mất đi" - đó là tâm niệm xuyên suốt trong mọi hoạt động nghiên cứu của Huỳnh Ngọc Trảng. Với ông, mỗi trang sách được viết ra, mỗi hiện vật được lưu giữ đều là một phần của nỗ lực bảo tồn văn hóa dân tộc.
Hành trình của "Hòa thượng Thích Đủ Thứ" không chỉ là câu chuyện về một nhà nghiên cứu, mà còn là minh chứng cho tình yêu di sản và trách nhiệm với văn hóa dân tộc. Trong thời đại mà nhiều giá trị truyền thống đang dần phai nhạt, công việc của ông càng trở nên quý giá, như ngọn đèn soi sáng cho thế hệ sau hiểu về cội nguồn văn hóa Nam Bộ.
