Nhà nghiên cứu Trần Hoàng Vũ vừa công bố những phát hiện mới về vị trí thực sự của thắng cảnh "Nam Phố trừng ba" - một trong Hà Tiên thập cảnh do Mạc Thiên Tích chọn năm 1736. Theo đó, cảnh đẹp này không nằm ở Bãi Ớt như nhiều tài liệu trước đây từng ghi, mà thuộc khu vực ven biển phía nam thành Hà Tiên xưa, ngày nay đã bị bồi lấp và trở thành cầu Tô Châu, đường sá.
Bãi Ớt không phải Nam Phố
Trong hội thảo về Chiêu Anh Các năm 1986, Chi hội Văn nghệ Hà Tiên giới thiệu "Nam Phố trừng ba" là Bãi Ớt - bãi biển thuộc xã Dương Hòa, cách trung tâm Hà Tiên hơn 10 km về hướng đông nam. Bài viết cho rằng nơi đây "biển êm, sóng lặng gần như quanh năm". Học giả Đông Hồ Lâm Tấn Phác đầu thế kỷ 20 cũng giải thích Bãi Ớt nhờ địa thế khuất sau hai đồi núi nhô ra nên "trong mùa đông nam mà vẫn yên lặng êm đềm như mặt nước ao thu".
Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt đã sớm phản bác. Ông chỉ ra trong Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh bằng chữ Nôm, cảnh Nam Phố được tả: "Phẳng lặng thay bãi dài biển rộng. Mấy phượng trì một giống quang tinh. Đã hay lai láng dòng xanh. Cá phun nước mực, hạc quanh khói trà". Những hình tượng này phù hợp với cồn Quay Vạc - bãi cát ven biển giữa hai núi Tiểu Tô Châu và Đại Tô Châu, nay thuộc phường Tô Châu.
Bằng chứng từ thơ Mạc Thiên Tích
Trong Lư Khê nhàn điếu phú, Mạc Thiên Tích viết: "Tùng phiếm ư Nam Phố chi đông" (mặc trôi nổi ở phía đông Nam Phố). Câu thơ này chứng minh Nam Phố phải nằm phía tây Lư Khê (tức Rạch Vược), trong khi Bãi Ớt nằm phía đông Lư Khê. Điều này bác bỏ hoàn toàn giả thuyết Bãi Ớt là Nam Phố.
Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí cũng ghi rõ: "Nam Phố: Lị sở Hà Tiên tọa Càn [tây bắc] hướng về Tốn [đông nam], nhưng cuộc đất tọa Tý [chính bắc] hướng Ngọ [chính nam], vì thế lấy bến nước ven biển làm Nam Phố". Như vậy, Nam Phố nằm ở khu vực ven biển phía nam trấn thành Hà Tiên, là dòng nước chảy giáp Đông Hồ, bọc quanh thành rồi kéo dài về hướng tây.
Hình ảnh Nam Phố qua ảnh chụp 1902
Ngày nay, Nam Phố trừng ba không còn tồn tại. Dòng nước ngăn cách Hà Tiên với hòn Kim Dự đã bị bồi lấp. Nhờ bức ảnh do người Pháp chụp năm 1902, được ông Trần Văn Mãnh (người Hà Tiên sống tại Pháp) sưu tầm, chúng ta thấy lại cảnh "hàm thiên tố luyện nhiễu Bằng Thành" - một dải lụa trắng in bóng bầu trời uốn lượn quanh thành Hà Tiên. Thành Hà Tiên xưa còn gọi là Trúc Bằng thành vì dựng bằng gỗ.
Đến thế kỷ 20, Đông Hồ đã hiểu chữ "Trừng" là "yên định", nên "trừng ba" nghĩa là "sóng lặng". Tuy nhiên, nhóm Chiêu Anh Các khi tả cảnh này nhấn mạnh sóng trong hơn là sóng lặng, có khi nhìn thấu đáy nước. Họ ví nước Nam Phố với nước sông Thương Lang trong vắt có thể giặt dải mũ, hoặc coi nước trong là điềm bậc thánh minh ra đời. Chính vì hiểu nhầm "sóng lặng", người đời sau đã vất vả đi tìm một nơi sóng yên biển lặng để gán cho là Nam Phố.
Những phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ giá trị lịch sử - văn hóa của Hà Tiên mà còn giúp giới nghiên cứu hiểu đúng hơn về địa danh trong thơ văn Chiêu Anh Các, góp phần bảo tồn di sản của vùng đất biên giới Tây Nam.
