Thành ngữ 'nghèo rớt mồng tơi' từ lâu đã trở nên quen thuộc trong đời sống người Việt, nhưng nguồn gốc thực sự của nó vẫn gây nhiều tranh cãi. Theo học giả An Chi, câu nói này được tạo ra từ lối ghép từ mang sắc thái đùa tếu, không có liên hệ trực tiếp với rau mồng tơi hay áo tơi như nhiều người vẫn nghĩ.
Phân tích của học giả An Chi
Trong tác phẩm 'Chuyện đông chuyện tây', An Chi cho rằng 'mồng tơi' trong thành ngữ chính là loại rau mồng tơi quen thuộc dùng để nấu canh. Đặc điểm của loại cây này là chứa nhiều chất nhờn, dân gian còn gọi là 'nhớt', 'dớt' hoặc 'rớt'. Ông lý giải thành ngữ được hình thành từ sự kết hợp của hai tổ hợp từ riêng biệt: 'nghèo rớt' và 'rớt mồng tơi'.
'Nghèo rớt' có nghĩa là nghèo đến mức không còn gì, tương tự các cách nói 'sạch trơn', 'hết nhẵn', 'hết trọi'. Còn 'rớt mồng tơi' đơn thuần chỉ chất nhớt có trong lá rau mồng tơi. Việc ghép hai cụm từ này tạo nên một cách nói mang tính đùa tếu, giống nhiều thành ngữ dân gian khác như 'dốt đặc cán mai', 'say quắc cần câu' hay 'tuyệt cú mèo'. Trong những trường hợp này, thành tố đi kèm (cái cán mai, cần câu, mồng tơi...) thực chất không liên quan trực tiếp đến ý nghĩa chính (dốt, say, nghèo) mà chỉ dùng để miêu tả thêm cho từ đứng ngay trước nó nhằm tạo sự vui nhộn.
Các giải thích khác và đánh giá
An Chi cũng dẫn lại một số quan điểm từng được đưa ra để giải thích nguồn gốc thành ngữ. Một giả thuyết cho rằng chất nhớt của rau mồng tơi tượng trưng cho cảnh tiền bạc vào tay người nghèo rồi trôi tuột đi, không giữ được lâu. Tuy nhiên, cách hiểu này 'tỏ ra gượng ép khó chấp nhận'.
Một cách giải thích khác được ghi nhận trong sách 'Kể chuyện thành ngữ tục ngữ' cho rằng 'tơi' là áo tơi của nông dân, còn 'mùng tơi' là phần vai áo được kết bằng những tàu lá bền nhất. Theo giả thuyết này, người quá nghèo phải mặc chiếc áo tơi cũ đến mức phần thân áo rơi rụng gần hết, chỉ còn lại phần mùng tơi. Tuy nhiên, An Chi đánh giá lối giải thích này 'cũng không có sức thuyết phục'.
Theo học giả, việc cố tìm mối liên hệ trực tiếp giữa cái nghèo với rau mồng tơi hay chiếc áo tơi xuất phát từ việc sắc thái đùa tếu ban đầu của thành ngữ đã phai nhạt theo thời gian. Đây cũng là lý do xuất hiện nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc của câu nói quen thuộc này.
Như vậy, theo An Chi, 'nghèo rớt mồng tơi' thực chất là một cách nói vui, không có cơ sở thực tế nào gắn với rau mồng tơi hay áo tơi. Việc hiểu đúng bản chất đùa tếu của thành ngữ giúp tránh những suy diễn gượng ép, đồng thời thấy được sự phong phú và hài hước trong ngôn ngữ dân gian Việt Nam.
