Giữ Tết nơi xứ người: Hành trình 'bắc cầu' văn hóa của cha mẹ Việt
Trong khi ở Việt Nam, không khí Tết đã tràn ngập từng ngõ phố, thì với hàng triệu người Việt đang sinh sống ở nước ngoài, những ngày này vẫn thường trôi qua một cách bình lặng. Tại nơi họ cư trú, không có sự thiêng liêng của đêm giao thừa, cũng hiếm những bữa tiệc sum vầy hay lời chúc tụng rộn ràng. Tết gần như vắng bóng trong không gian công cộng, và nếu không có sự nỗ lực chủ động nhắc nhớ, nó rất dễ lặng lẽ trôi qua mà không để lại dấu ấn nào.
Thách thức 'ngoài lề hóa kép' ở trẻ em di dân
Đối với những đứa trẻ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, vốn đã quen thuộc với nhịp sống và các lễ hội bản địa, sự vắng mặt của Tết Việt, nếu không được bù đắp, sẽ dần tạo ra một khoảng cách vô hình giữa các em với những giá trị văn hóa thuộc về gia đình và quê hương của cha mẹ. Các nhà nghiên cứu thường gọi trạng thái này là double marginalization - sự "ngoài lề hóa kép". Đó là cảm giác lửng lơ mà nhiều trẻ em di dân phải đối mặt khi lớn lên trong môi trường thiếu vắng những không gian và hoạt động gắn liền với di sản văn hóa của gia đình.
Khi các em không còn thuần túy là người Việt trong ký ức văn hóa của cha mẹ, nhưng cũng khó được công nhận như một người bản địa trọn vẹn ở nơi mình sinh ra, hành trình tìm kiếm bản sắc cá nhân rất dễ trở thành một nỗi cô đơn kéo dài. Từ những trăn trở này, nhiều bậc phụ huynh nhận ra rằng việc "giữ Tết" không còn đơn thuần là mong muốn cá nhân, mà trở thành một lựa chọn mang tính giáo dục sâu sắc.
Vai trò 'người bắc cầu' của cha mẹ
Cha mẹ buộc phải đóng vai trò như những "người bắc cầu", kiên nhẫn tái dựng một không gian thực hành văn hóa tối giản - nơi con cái không chỉ là người thừa hưởng mà còn bắt đầu học cách cộng tác để giữ gìn truyền thống. Hàng năm, dù bận rộn với công việc, nhiều gia đình vẫn cố gắng dành thời gian cùng con chuẩn bị cho Tết. Ở xứ người, việc tìm kiếm một bó lá dong xanh, một chiếc khuôn bánh chưng hay một cành đào bé nhỏ không phải là điều dễ dàng, nhưng chính những khó khăn ấy lại giúp trẻ em nhận ra rằng Tết không tự nhiên mà có, và những nỗ lực của cha mẹ không phải là điều hiển nhiên.
Các gia đình thường cùng con đi qua những khu chợ châu Á, chỉ dẫn cách chọn nguyên liệu, giải thích ý nghĩa của bánh chưng vuông, bánh dày tròn; rồi về nhà cùng nhau bày mâm ngũ quả, trang trí một góc Tết nhỏ. Trong những hoạt động này, những câu chuyện về Tết trong ký ức của cha mẹ có dịp được mở ra một cách tự nhiên và chậm rãi, đủ để con cái cảm nhận rằng việc thực hành Tết cũng chính là quá trình truyền lại một di sản văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tết qua lời kể: Những mảnh ghép ký ức
Tết qua lời kể của những người xa xứ thường chỉ là những mảnh ghép rời rạc: làn khói bếp mỏng manh quẩn quanh hiên nhà chiều rằm tháng Chạp; mâm cúng tiễn ông Táo; mùi hương trầm nồng đượm, chậu nước mùi già tắm chiều 30 Tết; hương dong riềng phảng phất trong những ngày giáp xuân. Những câu chuyện ấy không nhằm tái hiện một cái Tết cụ thể đã qua, bởi cha mẹ hiểu rằng họ không thể mang cả không gian Tết quê nhà vào căn bếp nhỏ nơi xứ người.
Điều duy nhất họ có thể làm là giúp người nghe cảm nhận rằng, ở nơi cha mẹ được sinh ra, luôn có một mùa trong năm mà con người được phép chậm lại, để trở về với những gì nguyên sơ và thanh bạch nhất của lòng mình. Mùa ấy được gọi tên là Tết. Chính những nỗ lực âm thầm đó khiến Tết rút khỏi không gian công cộng để trú ngụ trong đời sống riêng tư - trong căn bếp gia đình, trong lời kể, và trong sự kiên nhẫn của người lớn dành cho con trẻ.
Sự khác biệt giữa Tết quê nhà và Tết xứ người
Sự khác biệt lớn nhất giữa Tết ở Việt Nam và Tết nơi xứ người nằm ở mức độ chủ động của con người. Ở quê nhà, Tết là một hiện diện bao trùm, một thực tại đã được định hình sẵn trong đời sống tập thể. Tết tự tràn vào đời sống qua sắc đỏ rợp đường, qua những ngày nghỉ đồng loạt, và qua nhịp sinh hoạt chung của cả xã hội. Chính sự hiện diện quá đầy đủ ấy, nghịch lý thay, lại khiến con người dần mất đi cảm giác chờ đợi, và khi truyền thống vận hành như một quán tính xã hội, mọi người dễ đóng vai người thụ hưởng hơn là chủ thể kiến tạo.
Ngược lại, ở xứ người, Tết chỉ tồn tại khi con người chủ động lựa chọn nó. Nếu cha mẹ lười biếng, Tết sẽ biến mất; nếu không kể chuyện, con cái sẽ không biết đến. Chính sự nhọc nhằn để giữ Tết ấy lại vô tình biến Tết thành một di sản được truyền lại bằng đối thoại và suy ngẫm, mang tính cá nhân và sâu sắc hơn.
Ý nghĩa của việc giữ gìn bản sắc trong thế giới phẳng
Có thể, những đứa trẻ này sẽ không bao giờ có một cái Tết giống hệt như cha mẹ chúng từng trải qua, nhưng nếu các em lớn lên với ý thức rằng mình được kết nối với quê hương của cha mẹ, với ký ức gia đình và với một cộng đồng người Việt có Tết, thì những giá trị thuộc về nguồn cội trong các em vẫn còn đó - không ồn ào, nhưng bền bỉ. Trong kỷ nguyên "thế giới phẳng", sự đồng nhất về lối sống và hệ giá trị toàn cầu mang lại nhiều tiện lợi, nhưng cũng đi kèm nguy cơ về sự đơn điệu tâm hồn.
Khi mọi thứ có xu hướng trở nên giống nhau, bản sắc văn hóa không còn là điều hiển nhiên, mà dần trở thành một tài sản quý giá của mỗi cá nhân. Trong bối cảnh ấy, việc giữ Tết - hay rộng hơn, giữ những giá trị văn hóa di sản - chính là cách cha mẹ trang bị cho con một "bộ mã văn hóa" riêng, để các em có thể tự tin bước ra thế giới mà không bị hòa tan trong đám đông.
Bài học cho ngay cả trong nước
Thực tế, câu chuyện giữ Tết không chỉ dành riêng cho những người Việt xa xứ. Ngay giữa lòng quê hương, trong bối cảnh xã hội chuyển mình mạnh mẽ, những giá trị truyền thống cũng đang đứng trước nguy cơ mai một. Khi nhịp sống công nghiệp cuốn phăng những thói quen cũ, khi sự tiện lợi của dịch vụ dần thay thế những thực hành gắn kết gia đình, Tết ở trong nước cũng cần những "người bắc cầu" chủ động. Bởi bản sắc văn hóa chưa bao giờ là một khối hằng số bất biến để con người mặc nhiên thừa hưởng; nó là một thực thể sống, chỉ tồn tại và nảy nở khi được nuôi dưỡng bằng ý thức.
Người ta có muôn vạn con đường để đi, nhưng chỉ có một con đường duy nhất để trở về, là đường về quê hương. Con đường ấy không nhất thiết phải là con đường địa lý. Nó có thể là con đường trong tâm tưởng, được hình thành từ ký ức, lời kể và những giá trị được truyền lại qua nhiều thế hệ, như cách mà những người Việt xa xứ đang âm thầm thực hiện mỗi dịp Tết đến xuân về.
