Việc phát âm sai một dấu thanh có thể khiến từ "cô" biến thành "bác", và đó là bài học khó quên đối với nhiều sinh viên quốc tế đang theo học tiếng Việt. Không chỉ là ngôn ngữ, tiếng Việt còn chứa đựng những quy tắc văn hóa tinh tế, đòi hỏi người học phải thấu hiểu cả bối cảnh xã hội.
Hệ thống thanh điệu và bài toán xưng hô
Daniela (23 tuổi, người Cuba) là sinh viên năm thứ hai chuyên ngành Việt Nam học tại khoa Việt Nam học và tiếng Việt, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Cô chia sẻ rằng tình yêu với lịch sử và văn hóa Việt Nam đã thôi thúc cô theo đuổi ngôn ngữ này. Tuy nhiên, hành trình chinh phục tiếng Việt không hề dễ dàng.
Thách thức lớn nhất với Daniela là hệ thống sáu thanh điệu, vì tiếng Tây Ban Nha không có thanh điệu. Cô cho biết: "Nếu phát âm không tốt, người nghe sẽ không hiểu mình đang nói gì vì thanh điệu quyết định nghĩa của từ". Nhiều lần cô phải lặp lại câu nhiều lần vì người đối diện không hiểu, dù cô tin mình đã dùng đúng từ. Chỉ khi được người Việt sửa thanh điệu, cô mới nhận ra nghĩa đã thay đổi hoàn toàn.
Bên cạnh thanh điệu, hệ thống xưng hô phong phú cũng là một "bài toán khó". Việc chọn cách xưng hô như anh, chị, cô, chú hay bác tùy theo độ tuổi và hoàn cảnh khiến cô nhiều lần bối rối. Một lần đi chợ Nghĩa Tân (Hà Nội), khi vô tình gọi một người phụ nữ là "bác", Daniela đã bị chỉnh ngay: "Chỉ nên gọi là 'cô' thôi, vì cô ấy không nghĩ mình già như vậy". "Lúc đó tôi rất ngượng vì không hề có ý bất lịch sự", cô cười kể.
Tiếng Việt trong lớp học và ngoài đời thực
Nora (người Đức), sinh viên năm nhất tại khoa Ngôn ngữ - Văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á, Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng có những trải nghiệm tương tự. Trước đó, cô từng học tiếng Việt tại Đức và nhận thấy sự khác biệt giữa tiếng Việt trên lớp và tiếng Việt trong đời sống hàng ngày.
Trên lớp, người học có thời gian nghe giảng, ghi nhớ từ vựng và luyện cấu trúc câu. Nhưng khi trò chuyện với người bản địa, mọi thứ diễn ra nhanh hơn với nhiều cách diễn đạt đời thường. Thử thách với Nora là việc rút gọn câu và thêm trợ từ cuối câu như "ạ", "nhé", "nhỉ". Cô chia sẻ: "Có lúc mình hiểu từng từ riêng lẻ, nhưng khi mọi người nói nhanh trong một câu dài, mình cần thêm thời gian để hiểu hết ý và nghĩ xem nên trả lời thế nào".
Nora nhận định rằng tiếng Việt không chỉ truyền đạt thông tin mà còn phản ánh cách người Việt nhìn nhận các mối quan hệ xã hội. Cách xưng hô, lời chào, câu mời, lời cảm ơn hay từ chối đều mang sắc thái văn hóa riêng. Dù sau hơn một năm sống tại Việt Nam, cô vẫn chưa tự tin khi dùng trợ từ cuối câu, nhưng chính điều này giúp cô hiểu rằng học tiếng Việt là học cách ứng xử và thấu hiểu văn hóa giao tiếp tinh tế của người Việt.
Chợ dân sinh - lớp học thực tế
Để học tiếng Việt hiệu quả, các sinh viên quốc tế ý thức rằng không thể chỉ học trong giảng đường. Họ cần ứng dụng ngôn ngữ vào đời sống, nơi văn hóa hiện diện chân thực nhất. Những buổi chen chân ở chợ dân sinh, những lần gọi món trong quán ăn hay trò chuyện bên gánh trà đá đều trở thành bài học thực tế.
Lei Lei (người Trung Quốc), sinh viên năm thứ ba ngành tiếng Việt và văn hóa Việt Nam tại Trường Đại học Hà Nội, đã tự cải thiện khả năng giao tiếp qua những trải nghiệm đó. Một kỷ niệm đáng nhớ là lần đầu tự đi chợ dân sinh, khi cô hỏi mua "nhiều rau" thay vì "một bó" hay "một mớ rau". Cô bán hàng ngạc nhiên và bật cười. Sau khi được giải thích, Lei Lei hiểu rằng lượng từ đi kèm danh từ rất quan trọng. Những ngày sau, cô được cô bán hàng chỉ dẫn tận tình cách gọi tên định lượng đúng.
Lei Lei thường xuyên trò chuyện với bạn bè và chủ động đặt mình vào các tình huống giao tiếp hàng ngày. Theo cô, điều quan trọng nhất là không ngại mắc lỗi: "Người học cần dám hỏi, dám sai và dám sửa, bởi mỗi lần nhầm đều là cơ hội để ghi nhớ và tiến bộ".
Ngôn ngữ là cầu nối văn hóa
Tiến sĩ Trần Hữu Trí, Trưởng khoa Ngôn ngữ - Văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á, Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định: "Ngôn ngữ là một cách thể hiện khác của văn hóa". Ông cho rằng nếu không có ngôn ngữ thì khó có thể hiểu văn hóa một cách trọn vẹn. Ngôn ngữ chính là con đường rõ ràng và sâu rộng nhất để truyền tải văn hóa.
Từ tiếng Việt, sinh viên quốc tế có thể tiếp cận không chỉ từ vựng hay cấu trúc câu, mà còn hiểu thêm về ẩm thực, phong tục, tập quán, trang phục, lối giao tiếp và cả những thói quen sinh hoạt đời thường của người Việt. Nhờ đó, tiếng Việt trở thành chiếc cầu nối giúp họ thực sự gắn bó với đất nước này.
