Trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh việc sắp xếp, sáp nhập các thôn, tổ dân phố để tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý, vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa, lịch sử của từng địa phương trở nên đặc biệt quan trọng. Nhiều chuyên gia và người dân lo ngại rằng việc sáp nhập có thể làm mai một những giá trị truyền thống, những "hồn làng" đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Lo ngại về sự mai một bản sắc
Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia văn hóa dân gian, mỗi thôn, làng, tổ dân phố đều có những nét riêng về phong tục tập quán, lễ hội, kiến trúc, và cả những câu chuyện lịch sử riêng. Khi sáp nhập, nếu không có phương án bảo tồn hợp lý, những giá trị này có thể bị pha trộn, thậm chí biến mất. Ông Hùng nhấn mạnh: "Hồn làng không chỉ là những công trình vật thể, mà còn là những giá trị tinh thần, là ký ức cộng đồng. Mất đi hồn làng là mất đi cội nguồn."
Nhiều địa phương đã ghi nhận tâm tư của người dân khi tên thôn, tên làng có từ hàng trăm năm nay bị thay đổi hoặc xóa bỏ. Một số người cao tuổi bày tỏ sự tiếc nuối, lo lắng cho thế hệ trẻ sau này sẽ không còn biết đến lịch sử của chính quê hương mình.
Giải pháp bảo tồn trong quá trình sắp xếp
Trước thực tế đó, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng các phương án sắp xếp vừa đảm bảo tính hiệu quả hành chính, vừa giữ gìn các giá trị văn hóa. Tại tỉnh Bắc Ninh, nơi có nhiều làng nghề truyền thống và di tích lịch sử, chính quyền đã tiến hành khảo sát, đánh giá các giá trị văn hóa phi vật thể trước khi quyết định sáp nhập. Ông Trần Văn Lợi, Giám đốc Sở Văn hóa tỉnh, cho biết: "Chúng tôi ưu tiên giữ nguyên tên gọi các thôn có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt. Nếu bắt buộc phải thay đổi, chúng tôi sẽ lấy tên mới kết hợp hài hòa giữa các địa danh cũ."
Một số giải pháp khác được đề xuất bao gồm: thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian, tổ chức lễ hội truyền thống định kỳ, số hóa các tư liệu lịch sử, và lồng ghép giáo dục địa phương vào chương trình học. Những cách làm này giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn di sản của cha ông.
Vai trò của cộng đồng và chính quyền
Để việc bảo tồn thành công, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, các nhà nghiên cứu và người dân. Chính quyền cần lắng nghe ý kiến của người dân, tôn trọng nguyện vọng của họ trong việc giữ gìn bản sắc. Người dân cũng cần chủ động tham gia vào quá trình này, từ việc cung cấp thông tin lịch sử đến tham gia các hoạt động bảo tồn.
Theo thống kê, đến nay cả nước đã thực hiện sáp nhập hàng nghìn thôn, tổ dân phố. Trong đó, nhiều địa phương đã làm tốt công tác bảo tồn, nhưng cũng không ít nơi còn lúng túng. Các chuyên gia khuyến nghị cần có một khung pháp lý rõ ràng, hướng dẫn chi tiết về bảo tồn văn hóa trong quá trình sắp xếp, tránh tình trạng làm mất đi những giá trị quý báu.
Việc giữ hồn làng không chỉ là trách nhiệm của riêng ai, mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, để các thế hệ mai sau vẫn có thể tự hào về cội nguồn, về những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc dân tộc.
