Loài chim đẹp như “siêu mẫu”, chuyên săn rắn độc ăn thịt. Sở hữu đôi chân dài, hàng lông quanh mắt giống như lông mi cong và chỏm lông đặc trưng trên đỉnh đầu, diều ăn rắn được xem là một trong những loài chim có ngoại hình ấn tượng nhất châu Phi.
Loài chim với vẻ bề ngoài dũng mãnh
Diều ăn rắn có tên khoa học là Sagittarius serpentarius. Đây là một loài chim săn mồi to lớn, chủ yếu sống trên mặt đất, dù chúng có thể bay lượn để tìm kiếm nguồn thức ăn.
Ngoài tên gọi diều ăn rắn, loài chim này còn được gọi là chim thư ký, do phía trên đầu của chúng có chỏm lông dài và dựng đứng, giống với những cây bút lông vũ của những người làm công việc thư ký ở châu Âu thời trung đại hay dắt vào tai.
Đôi chân dài giúp diều ăn rắn trở thành cao và nổi bật. Diều ăn rắn là thành viên của bộ chim Ưng, có cơ thể dũng mãnh giống như đại bàng hoặc chim ưng. Tuy nhiên, chúng sở hữu đôi chân dài và lênh khênh như sếu, giúp chiều cao cơ thể có thể đạt từ 1,3m đến 1,5m. Đặc điểm cơ thể này giúp diều ăn rắn có thể được nhận diện từ xa.
Diều ăn rắn có cân nặng trung bình khoảng 3,3 kg và sải cánh dài từ 200 đến 225cm, khiến chúng giống với sếu hoặc cò khi bay, hơn là một loài chim săn mồi thuộc bộ chim Ưng. Chim trống và chim mái hầu như không có sự khác biệt về ngoại hình.
Một đặc điểm khác của loài chim này là sở hữu hàng lông cứng và dài bảo vệ quanh mắt, giống như cặp lông mi cong vút. Cặp lông mi của diều ăn rắn được xem là “vũ khí sinh tồn” quan trọng của loài chim này trong tự nhiên, có vai trò ngăn bụi bẩn và đất cát bắn vào mắt trong khi đi săn, làm lá chắn bảo vệ chim trước nọc độc của con mồi, đồng thời bảo vệ mắt khỏi thời tiết nắng gắt tại châu Phi…
Diều ăn rắn kết đôi thành cặp vợ chồng, sống cùng nhau để cùng chăm sóc trứng và con non. Sau khoảng 80 ngày, chim non sẽ học cách săn mồi từ chim bố mẹ trước khi bắt đầu cuộc sống tự lập.
Phương thức săn mồi độc đáo của diều ăn rắn
Diều ăn rắn là loài săn mồi ban ngày. Thức ăn của chúng là các loài động vật nhỏ như thằn lằn, tắc kè, kỳ đà non, chuột, sóc đất, ếch cóc… trong đó thức ăn yêu thích của chúng là các loài rắn, kể cả rắn độc.
Diều ăn rắn có cách săn mồi rất đặc biệt, nhất là khi đối mặt với những con rắn độc. Loài chim này sẽ đi bộ để tìm kiếm con mồi. Khi đối mặt với rắn, đặc biệt là các loài rắn độc, diều ăn rắn sẽ không chủ động tấn công và khiêu khích để rắn tấn công trước.
Diều ăn rắn sẽ khiêu khích để rắn độc ngóc cao đầu tự vệ. Đến lúc này, chân dài của diều ăn rắn mới phát huy tác dụng, khi chúng sử dụng chân liên tục tung ra những cú đạp mạnh vào đầu của rắn. Cú đạp này mạnh đến mức làm vỡ sọ của rắn, khiến con mồi nhanh chóng tử vong.
Cặp lông mi dài và rậm của diều ăn rắn sẽ đóng vai trò cửa sổ bảo vệ để chống lại những loài rắn độc có khả năng phun nọc, đồng thời cản đất đá văng vào mắt trong khi chúng tung ra những cú đá để kết liễu con mồi.
Đối mặt với nguy cơ bị tuyệt chủng
Diều ăn rắn được phân bố rộng từ các quốc gia Tây, Trung, Đông và Nam Phi. Loài chim này được người dân bản địa tôn thờ nhờ dáng vẻ uy nghi và khả năng chế ngự rắn, loài động vật khiến con người run sợ. Đây là lý do hình ảnh diều ăn rắn được đưa vào Quốc huy của Cộng hòa Nam Phi và Sudan.
Môi trường sống yêu thích của diều ăn rắn là các đồng cỏ thoáng đãng và xavan. Phần lớn thời gian trong ngày, loài chim này di chuyển trên mặt đất để săn mồi và chỉ bay lên cây cao đậu vào ban đêm để tránh kẻ thù.
Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), số lượng loài diều ăn rắn ngoài tự nhiên đang ngày càng sụt giảm do tình trạng mất môi trường sống vì con người đốt đồng cỏ cho mục đích nông nghiệp, chăn thả gia súc… Tình trạng săn trộm cũng khiến số lượng loài chim này bị giảm sút.
Năm 1968, diều ăn rắn được đưa vào danh sách các loài động vật được bảo vệ tại châu Phi. IUCN cũng đưa loài chim này vào Sách đỏ, xếp vào nhóm động vật “Nguy cấp - Endangered”, đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng rất cao ngoài tự nhiên trong tương lai gần nếu không có các biện pháp bảo tồn hợp lý.
