Cuộc đua thu hút và giữ chân trẻ em trong mùa hè đang trở nên gay gắt hơn bao giờ hết. Sự thay đổi trong nhu cầu của học sinh và phụ huynh đã trở thành động lực buộc các thiết chế văn hóa công lập phải đổi mới mạnh mẽ. Trong bối cảnh hàng loạt trung tâm tư nhân đầu tư mạnh vào cơ sở vật chất, truyền thông và thiết kế chương trình trải nghiệm, việc duy trì mô hình hoạt động cũ sẽ khiến các nhà văn hóa khó giữ được sức hút.
Chuyển mình từ các thiết chế văn hóa công lập
Điểm đáng chú ý là nhiều đơn vị đã bắt đầu thay đổi tư duy hoạt động. Bên cạnh các lớp năng khiếu truyền thống như âm nhạc, mỹ thuật, võ thuật, ngày càng nhiều cung thiếu nhi và nhà thiếu nhi đưa vào chương trình các nội dung mới như STEM, robotics, lập trình, khoa học sáng tạo, kỹ năng thuyết trình, truyền thông số, làm phim ngắn, ngoại ngữ hay các môn thể thao hiện đại. Đơn cử, chương trình hè của Cung Thiếu nhi thành phố Đà Nẵng mở hàng chục bộ môn khác nhau, từ nghệ thuật, thể thao đến công nghệ và kỹ năng sống. Trong khi đó, nhiều trung tâm hoạt động thanh thiếu nhi tại các tỉnh, thành miền Nam cũng ghi nhận sự quan tâm lớn của phụ huynh đối với các lớp học trải nghiệm, thực hành thay vì những chương trình mang tính lý thuyết đơn thuần.
Tại Hà Nội, việc đưa vào sử dụng Cung Thiếu nhi mới với hệ thống cơ sở vật chất hiện đại đã mở ra nhiều cơ hội tổ chức các hoạt động sáng tạo dành cho trẻ em. Không gian rộng lớn, kết hợp giữa học tập, thể thao, nghệ thuật và trải nghiệm cộng đồng giúp trẻ có nhiều lựa chọn hơn trong dịp hè. Chị Đinh Hồng Nhung, phụ huynh có hai con nhỏ, một lớp 7 và một lớp 2, tại Hà Nội, do làm kinh doanh nên cứ đến hè, lại tìm hiểu, đăng ký các lớp ngoại khóa cho con. Chị chia sẻ: “Năm ngoái tôi đăng ký cho hai cháu tham gia trại hè, thời gian bảy ngày, chi phí lên tới 14 triệu đồng, nên năm nay tôi đã tìm hiểu các lớp tại Cung Thiếu nhi Hà Nội. Tôi đã hoàn toàn bị bất ngờ, nhiều hoạt động tại cung đa dạng mà mức phí phải chăng!”.
Là một siêu đô thị, Thành phố Hồ Chí Minh chú trọng phát triển nhiều chương trình trải nghiệm nghề nghiệp, khoa học sáng tạo, hoạt động ngoại khóa được thiết kế theo hướng tăng cường tương tác. Các em không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn trực tiếp tham gia giải quyết vấn đề, làm việc nhóm và thực hành kỹ năng sống. Ở nhiều địa phương khác, các trung tâm hoạt động thanh thiếu nhi cũng đang tận dụng lợi thế không gian công cộng để tổ chức những hoạt động ngoài trời, trại hè kỹ năng, ngày hội sáng tạo hay các chương trình hướng về cộng đồng. Đây là lợi thế mà không phải trung tâm tư nhân nào cũng có được. Bên cạnh đó, mức học phí phù hợp cũng là ưu thế đáng kể. Với nhiều gia đình, nhất là các hộ có thu nhập trung bình, nhà thiếu nhi và cung thiếu nhi vẫn là lựa chọn dễ tiếp cận hơn so các chương trình hè thương mại có chi phí khá cao.
Khoảng cách cần được lấp đầy
Dù vậy, bức tranh không hoàn toàn chỉ có gam màu sáng. Thực tế cho thấy sự chuyển mình đang diễn ra không đồng đều giữa các địa phương. Trong khi một số thành phố lớn đã đầu tư mạnh cho cơ sở vật chất và chương trình hoạt động, nhiều nhà văn hóa, nhà thiếu nhi ở cơ sở vẫn gặp khó khăn về nguồn lực. Không ít nơi còn thiếu kinh phí duy trì hoạt động, thiếu đội ngũ chuyên môn hoặc chưa bắt kịp những xu hướng giáo dục mới. Một số chương trình vẫn mang tính phong trào, nội dung lặp lại, thiếu tính trải nghiệm và chưa thật sự hấp dẫn trẻ em. Khoảng cách giữa đô thị và nông thôn cũng đang đặt ra nhiều thách thức.
Bà Nguyễn Phạm Duy Trang, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng nhiều thiết chế văn hóa dành cho thiếu nhi hiện nay vẫn chưa thật sự hấp dẫn trẻ em. Theo bà, có nơi còn thiếu cơ sở vật chất, thiếu nhân lực, thiếu kinh phí hoạt động, đồng thời chậm đổi mới nội dung và phương thức tổ chức. “Cần nhìn nhận lại hệ thống thiết chế văn hóa dành cho thiếu nhi theo hướng hiện đại hơn, gần trẻ em hơn và thật sự hấp dẫn trẻ em!”, bà nhấn mạnh.
Những chuyển động đang diễn ra tại các cung thiếu nhi, nhà văn hóa và trung tâm hoạt động thanh thiếu nhi cho thấy nỗ lực thích ứng của các thiết chế văn hóa công lập trước những thay đổi của xã hội. Từ những lớp học năng khiếu truyền thống, nhiều nơi đang từng bước trở thành những không gian sáng tạo, trải nghiệm và kết nối cộng đồng dành cho trẻ em. Trong cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt với các dịch vụ tư nhân và thế giới số, lợi thế lớn nhất của các thiết chế công lập có lẽ không nằm ở những chương trình hào nhoáng hay công nghệ hiện đại, mà ở khả năng tạo dựng một môi trường an toàn, lành mạnh và giàu tính cộng đồng. Đó cũng chính là điều mà nhiều gia đình đang tìm kiếm cho con em mình mỗi dịp hè về.
Nếu trước đây các chương trình mùa hè chủ yếu là mô hình tổ chức các lớp năng khiếu theo từng môn học riêng lẻ thì hiện nay, xu hướng đang chuyển sang xây dựng những không gian trải nghiệm tổng hợp. Đây là nơi trẻ em được học tập, khám phá và phát triển kỹ năng toàn diện.
