Chiều cuối tháng 6, trong hành trình tìm những người kéo chuông nhà thờ bằng tay, chúng tôi ghé thăm nhà thờ Tân Hòa (hạt Phú Nhuận, Tổng giáo phận TP.HCM). Tháp chuông là biểu tượng đức tin, nơi thanh âm linh thiêng mời gọi giáo dân đến thánh lễ. Người gác chuông gắn đời mình vào tháp chuông, thầm lặng và không lương thưởng.
Nghệ thuật ghì dây và nỗi ám ảnh 'chuông sầu'
Ngay khi chúng tôi ngỏ ý tìm người kéo chuông, một phụ nữ đang quét dọn trước sân nhà thờ xởi lởi đáp: 'Tìm ông trùm hả? Khoảng 4 giờ là mấy ổng mở cửa, dọn dẹp, chuẩn bị tươm tất cho cha rồi.' Bà giải thích: 'Chúng tôi quen miệng gọi ông trùm. Nghe chữ "trùm" nhiều người nghĩ nghiêm khắc, nhưng thực ra mấy ổng hiền hòa lắm.'
Nhà thờ Tân Hòa hiện có 7 'ông trùm', phân công nhau trực sáng, chiều, phụ trách lễ trọng. Ông Trọng (62 tuổi) gắn bó gần 4 năm. Ông từng làm nghề tự do, vợ buôn bán ngoài chợ, nay con cái trưởng thành, ông dành tuổi già phục vụ giáo xứ. 'Từ nhỏ, tiếng chuông là một phần tuổi thơ. Lúc trẻ xông pha làm ăn, có tuổi xin phục vụ nhà thờ, chẳng nề hà gì,' ông Trọng cười hiền.
Ám ảnh chuông tang và nghệ thuật kéo tay
Kéo chuông nhà thờ không đơn thuần dùng sức. Với ông Trọng, khó khăn nhất là kéo chuông báo tang. Đám tang có hồi chuông trần trụi, khô khan. Chuông tang đòi hỏi người kéo phải biết ghì dây. 'Chuông tang phải kéo cách quãng, kìm chuông để âm thanh rơi giữa khoảng lặng. Đừng nóng vội giật liên tục, sẽ mất đi cái trầm buồn mà giáo dân gọi là chuông sầu,' ông Trọng đúc kết. Người kéo phải nhớ quy ước số hồi, nhịp ngắt riêng cho nam và nữ; sai nhịp sẽ gửi sai thông điệp sinh tử.
Ông Đặng Ngọc Vượng, gắn bó với nhà thờ từ năm 15 tuổi, được các 'ông trùm' gọi là 'huynh trưởng'. Ông coi kéo chuông bằng tay là nghệ thuật. 'Mỗi quả chuông là một nốt nhạc có linh hồn. Người kéo ra tiếng trầm, người giật ra giọng vang, tùy kinh nghiệm,' ông Vượng nói. 'Khi nghe chuông vang khắp nẻo đường, tôi có cảm giác tiếng Chúa đang gọi mời, và tôi là cánh tay đưa lời Chúa đi xa.'
Kỹ thuật kéo đồng thời hai dây
Đúng 16 giờ 45, ông Vượng kéo quả chuông đầu báo giáo dân chuẩn bị dự lễ. Đến 17 giờ, ông kéo tiếp 2 quả còn lại. Đây là lúc khó nhất: hai tay phải kéo đồng thời hai sợi dây với lực cân bằng tuyệt đối để âm thanh hòa quyện. Riêng quả chuông lớn nhất chỉ dùng trong lễ chủ nhật và lễ trọng; mỗi lần kéo cần người phối hợp nhịp nhàng để tiếng chuông trầm, dày và ngân xa.
Bà Yến (75 tuổi), gắn bó với nhà thờ từ nhỏ, xem tiếng chuông kéo tay là ký ức không thể thiếu. 'Khi kéo chuông bằng tay, tôi nghe được nó rung trong mình. Ba chuông hòa lại thành một tiếng ngân dài, có lớp lang hết. Cùng một quả chuông mà người khác nhau kéo thì âm cũng khác nhau. Chuông kéo tay không chỉ kêu, mà nó sống theo tay người kéo,' bà trần tình.
Nỗi lo truyền thống mai một
Đằng sau sự bình yên là nỗi trăn trở của những 'ông trùm'. Chiều buông trên tháp chuông cổ, ông Vượng nhìn xa xăm: 'Chúng tôi rồi sẽ già đi, sức cạn kiệt, không đủ sức kéo những quả chuông nặng trĩu. Người trẻ bây giờ bận rộn, mấy ai kiên nhẫn theo đuổi công việc âm thầm, không danh lợi này. Chỉ mong sẽ có những đôi tay trẻ tiếp bước, để tiếng chuông truyền thống không bao giờ im bặt.'
Giữa TP.HCM hiện đại, những 'ông trùm' ở nhà thờ Tân Hòa lặng lẽ đứng dưới tháp chuông, gìn giữ phương thức kéo chuông truyền thống, lưu giữ ký ức và đức tin qua hơn nửa thế kỷ. Giáo xứ Tân Hòa hình thành năm 1958 với ngôi nhà nguyện đơn sơ. Năm 1995, giáo xứ khởi công xây nhà thờ mới với tên gọi nhà thờ Tân Hòa hay Thánh Mẫu Điện. Nhà thờ có kiến trúc thuần Việt, nổi bật là tượng trống đồng ở giữa thánh đường. Chủ tịch Hội đồng Mục vụ Giuse Nguyễn Đức Trọng chia sẻ: 'Hồi ấy, bà con ai có đồng nào thì mang đến quyên góp. Bức tượng Chúa Giêsu chịu nạn nằm giữa mặt trống đồng Đông Sơn là toàn bộ tấm lòng và tài sản của bà con khi ấy.'
