Chuyển đổi số văn hóa: Bước đột phá bảo tồn và lan tỏa di sản trong kỷ nguyên số
Việc Chính phủ ban hành Quyết định số 611 phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” đánh dấu một bước cụ thể hóa quan trọng, kịp thời thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa. Trong bối cảnh kỷ nguyên số, công nghệ đang trở thành trụ cột định hình cách thức sáng tạo, lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc, đề án này hướng tới xây dựng một hệ sinh thái văn hóa số quốc gia hiện đại, kết nối và có khả năng tạo ra giá trị gia tăng đáng kể.
Mục tiêu cụ thể đến năm 2030 và tầm nhìn 2045
Đề án xác định các mục tiêu rõ ràng đến năm 2030, bao gồm:
- 100% lĩnh vực văn hóa có nền tảng số dùng chung, đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong quản lý.
- Toàn bộ dữ liệu di sản được chuẩn hóa theo khung tiêu chuẩn quốc gia và từng bước mở rộng chia sẻ, tạo điều kiện cho việc khai thác và bảo tồn.
- Khoảng 80% di sản văn hóa số có mã định danh nhằm xác lập quyền sở hữu và kiểm soát khai thác, bảo vệ bản quyền và giá trị nguyên bản.
- Đặc biệt, việc số hóa ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào dân tộc thiểu số sẽ góp phần quan trọng trong gìn giữ những giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một, đồng thời tạo điều kiện để các cộng đồng này tham gia sâu hơn vào đời sống văn hóa số quốc gia.
Cùng với đó, đề án đặt ra yêu cầu 100% cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa kết nối và đồng bộ cơ sở dữ liệu chuyên ngành, cùng với 100% đơn vị quản lý nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập của ngành văn hóa có kế hoạch và lộ trình chuyển đổi số phù hợp. Đến năm 2045, mục tiêu là phát triển hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa số toàn diện, thông minh và có khả năng tương tác cao, mở ra không gian mới cho sáng tạo và phát triển.
Mở rộng phạm vi và vai trò của dữ liệu văn hóa
Trước đây, chuyển đổi số trong văn hóa thường được hiểu theo nghĩa hẹp, chủ yếu là số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu hay tổ chức tham quan trực tuyến. Tuy nhiên, hiện nay, phạm vi đã được mở rộng sang việc tái cấu trúc toàn bộ phương thức vận hành của lĩnh vực văn hóa trong môi trường số, với yêu cầu hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái văn hóa số quốc gia nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Việt Nam.
Đề án nhấn mạnh vai trò của dữ liệu văn hóa như một nguồn tài nguyên quan trọng, do đó việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa với khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác được coi là nền tảng để hình thành các ngành công nghiệp sáng tạo. Điều này phản ánh sự nhất quán trong tư duy và đồng bộ trong triển khai, liên kết chặt chẽ với các chủ trương lớn của Đảng như Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW, khẳng định chuyển đổi số là đột phá chiến lược cho phát triển văn hóa.
Nhận định từ chuyên gia và thực trạng hiện nay
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Thị Phương Hậu, Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), nhận định: “Đề án là một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển văn hóa ở Việt Nam. Trong bối cảnh công nghệ số đang định hình lại phương thức sáng tạo và lan tỏa các giá trị, việc xây dựng hệ sinh thái văn hóa số không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là lựa chọn chiến lược.” Chuyển đổi số mở ra khả năng bảo tồn hiệu quả hơn các tài nguyên văn hóa, đồng thời tạo điều kiện để di sản được tiếp cận và diễn giải theo những hình thức mới, phù hợp với đời sống đương đại.
Những năm gần đây, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa ở Việt Nam đã có những bước đi ban đầu đáng ghi nhận, chẳng hạn như tại Hà Nội, nhiều bảo tàng đã ứng dụng công nghệ trong trưng bày, triển khai thuyết minh tự động và xây dựng các tour tham quan ảo. Tuy nhiên, quá trình này vẫn chưa đồng đều giữa các địa phương, với nhiều thách thức như thiếu ý thức về sự cần thiết, lúng túng trong lựa chọn công nghệ, và hạn chế về nguồn lực tài chính và nhân lực.
Thách thức và giải pháp cho tương lai
Theo các chuyên gia, một trong những “nút thắt” lớn hiện nay là nguồn nhân lực. Chuyển đổi số trong văn hóa đòi hỏi đội ngũ vừa am hiểu chuyên môn, vừa có năng lực công nghệ, nhưng lực lượng này còn thiếu và chưa đồng đều. Việc đề án đặt mục tiêu 100% cán bộ, công chức, viên chức, văn nghệ sĩ và sinh viên trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật được trang bị kỹ năng số là một định hướng đúng đắn, nhưng cần lộ trình và giải pháp cụ thể, gắn với đổi mới chương trình đào tạo.
Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam, phân tích: “Chuyển đổi số trong văn hóa không đơn thuần là ‘đưa lên môi trường mạng’, mà đòi hỏi phải bảo đảm giá trị truyền thống không bị mất đi hay biến dạng.” Nếu thiếu chuẩn mực và cách tiếp cận phù hợp, quá trình số hóa có thể dẫn đến việc giản lược, sai lệch hoặc làm phai nhạt ý nghĩa nguyên bản của di sản.
Để vượt qua thách thức, cần sự tham gia của toàn xã hội, bao gồm khu vực tư nhân và doanh nghiệp công nghệ, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho hợp tác công-tư. Khi công nghệ và con người được kết hợp hài hòa, văn hóa Việt Nam sẽ có thêm “đôi cánh” để lan tỏa mạnh mẽ và khẳng định vị thế trong không gian số toàn cầu.
