Các chuyên gia trong lĩnh vực xuất bản đang kỳ vọng rằng Luật Xuất bản sửa đổi sẽ tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc, hỗ trợ phát huy vai trò của các hội nghề nghiệp và thúc đẩy văn hóa đọc tại Việt Nam. Ông Lê Hoàng, Giám đốc Đường sách TP.HCM, và TS Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ, nhấn mạnh đây là thời điểm then chốt để đưa những định hướng từ Chỉ thị 04 vào dự thảo luật.
Nâng đỡ các thiết chế văn hóa
Theo ông Lê Hoàng, hiện nay Hội Xuất bản chủ yếu đóng vai trò kết nối chuyên môn, nhưng thực tiễn đòi hỏi tổ chức này phải có địa vị pháp lý rõ ràng để bảo vệ quyền lợi hội viên và thúc đẩy khuyến đọc. Ông đề xuất cần có một điều khoản riêng trong dự thảo luật để định danh chức năng của Hội: "Luật xuất bản đổi mới cần thêm vai trò của tổ chức đoàn thể là Hội Xuất bản như một tổ chức xã hội nghề nghiệp đồng hành với hoạt động xuất bản. Trong luật sửa đổi, cần có một điều về vai trò của Hội trong sự nghiệp xuất bản và khuyến đọc, thay vì chỉ chi phối những vấn đề in ấn hay phát hành truyền thống như trước đây".
TS Quách Thu Nguyệt cho rằng Hội Xuất bản cần tách khỏi các hoạt động hình thức để chạm sâu vào thực tiễn ngành. Bà nhận định sự hỗ trợ từ Hội đối với các mô hình không gian tri thức tự quản hay thư viện tư nhân là cần thiết để lan tỏa văn hóa đọc một cách tự nhiên. Bà nhấn mạnh: "Hội Xuất bản nên đi vào những vấn đề thực tiễn hơn bằng cách nhìn ra các đơn vị, cá nhân đang làm tốt để tiếp sức thay vì chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền lợi hội viên. Khi Hội đóng vai trò truyền thông và quảng bá - giống như những ‘bà đỡ’ - cho những không gian tri thức cộng đồng, tiếng nói của tổ chức nghề nghiệp sẽ tiếp thêm lửa để các mô hình này phát triển bền vững".
Nhìn lại hành trình phát triển, TS Quách Thu Nguyệt nhắc lại dấu ấn của Hội Xuất bản Việt Nam trong việc kiến tạo các thiết chế văn hóa thực chất, điển hình là mô hình Đường sách TP.HCM. Trong bối cảnh thành phố cần những không gian văn hóa xứng tầm, Hội là không gian để các đơn vị xuất bản nêu ý tưởng và là tổ chức đứng ra vận động, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý Nhà nước để biến ý tưởng về một không gian tri thức tại đường Nguyễn Văn Bình thành hiện thực. Từ những thành công thực tiễn, các chuyên gia kỳ vọng đây sẽ là cơ sở để ban soạn thảo đưa "hơi thở" ngành vào Luật, từ đó luật hóa địa vị pháp lý của Hội như một tổ chức đồng hành thực chất.
Hành lang pháp lý cho hệ sinh thái văn hóa đọc
Một trong những điểm mới được quan tâm trong dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi là việc chính thức đưa văn hóa đọc trở thành một mục tiêu quan trọng. Ông Lê Hoàng nhấn mạnh khi Chỉ thị 04 đã xác lập người đọc là trung tâm thì pháp luật cần cụ thể hóa các cơ chế ưu đãi để hình thành những thiết chế văn hóa bền vững. Việc luật hóa các mô hình như Đường sách hay không gian đọc mở sẽ giúp những địa điểm này hoạt động ổn định, tránh tình trạng lúng túng về mặt pháp lý khi triển khai tại các địa phương.
Giám đốc Đường sách TP.HCM kiến nghị các chính sách trong luật mới cần hướng tới việc xây dựng xã hội học tập suốt đời: "Chỉ thị 04 đã xác định lấy người đọc làm trung tâm và văn hóa đọc chính là mục tiêu cuối cùng của hoạt động xuất bản. Do đó, cần hệ thống hóa và luật hóa để các không gian văn hóa đọc hoạt động ổn định và phát triển lâu dài. Bên cạnh đó, chúng ta cần mạnh dạn thí điểm các chính sách ưu đãi vượt trội để thúc đẩy ngành xuất bản phát triển".
Bên cạnh câu chuyện văn hóa đọc, TS Quách Thu Nguyệt góp ý về phương thức xây dựng luật cần có sự tham gia sâu của những chuyên gia giàu kinh nghiệm thực chiến. Theo bà, ban soạn thảo luật cần lấy "chất xám" từ những người trực tiếp vận hành nhà xuất bản, những người thấu hiểu rủi ro và cơ hội của ngành. "Để luật phù hợp với thực tiễn, cần thay đổi cách làm bằng việc thành lập một bộ phận tư vấn sửa luật gồm những người thực sự ‘sống chết’ với nghề", bà nhận định.
Hai chuyên gia cho rằng việc định vị hoạt động xuất bản từ một lĩnh vực tư tưởng thuần túy sang ngành kinh tế - công nghệ văn hóa là xu thế tất yếu. Khi vai trò của hội nghề nghiệp được luật hóa và các chính sách về văn hóa đọc được thực thi một cách linh hoạt, ngành sách Việt Nam sẽ có đủ điểm tựa để hội nhập và phát triển bền vững.
