Hà Nội đang đối mặt với bài toán khó khi đề xuất cho thuê vỉa hè: làm sao vừa khai thác kinh tế, vừa đảm bảo không gian cho người đi bộ, trật tự đô thị và minh bạch quản lý. Nếu không cẩn thận, tình trạng lấn chiếm, thất thu ngân sách có thể tái diễn.
Vỉa hè là không gian dành cho người đi bộ
Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhấn mạnh bản chất vỉa hè là dành cho người đi bộ. Ông cho rằng việc cho thuê có thể gây mâu thuẫn lợi ích giữa mục tiêu văn minh đô thị và khai thác thương mại. "Nếu cho thuê, liệu vỉa hè còn không gian cho người đi bộ? Chúng ta cần nghiên cứu kỹ để bảo vệ công sản, tránh lợi dụng tài sản công vì lợi ích tư", ông Ánh nêu.
Khi lập lại trật tự vỉa hè, người buôn bán nhỏ và thu nhập thấp thường bị ảnh hưởng đầu tiên. Tuy nhiên, theo ông Ánh, "không thể thỏa hiệp nửa vời", cần giải pháp đồng bộ, không thể lấy "cái nghèo" để biện minh cho sự tùy tiện, mất an toàn giao thông và vệ sinh đô thị.
Sự thiếu nhất quán trong quản lý
Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nhắc lại câu chuyện từ năm 2016 khi vỉa hè được đưa vào đề án chỉnh trang. Ông cho rằng quản lý vỉa hè chưa kiên quyết, thay đổi liên tục: lúc tập trung thành tuyến phố đặc thù, lúc cho đỗ xe rồi lại cấm. Nguyên nhân chính là hệ thống giao thông trung tâm phức tạp, vỉa hè có chiều rộng khác nhau (2 m, 3 m, 5 m, 7 m). Do đó, cần điều tra thực trạng để khai thác hiệu quả. Nếu cho thuê, phải định rõ diện tích dành cho người đi bộ, với khoảng cách từ 80 cm đến 1,8 m tùy theo chiều rộng.
Phát triển 'kinh tế vỉa hè' hài hòa
Kiến trúc sư Trần Huy Ánh đề xuất bố trí nơi buôn bán cho gánh hàng rong, trà đá vỉa hè, tham khảo các mô hình thành công như khu chợ ẩm thực Singapore, phố ẩm thực Seoul, Đài Bắc. Ông cũng băn khoăn về tiêu chí thí điểm: thế nào là đủ lối đi khi mật độ đô thị khác nhau? Nếu cho thuê gây ách tắc, người thuê xuất trình hợp đồng thì xử lý ra sao? Đặc biệt, vỉa hè gắn với hộ mặt đường, tranh chấp có thể xảy ra.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng đề xuất cần được nhìn nhận thận trọng, không cực đoan. Cấm tuyệt đối nhưng không quản lý được dễ dẫn đến lấn chiếm tự phát, thu phí không chính thức. Cho thuê trong khuôn khổ, có tiêu chí, thời hạn và thu phí là hướng có thể cân nhắc. Tuy nhiên, "ranh giới rất mong manh": làm tốt thì minh bạch, tạo sinh kế, tăng thu ngân sách; làm không chặt thì hợp thức hóa lấn chiếm, giảm quyền đi bộ, tạo cơ chế xin - cho.
Bà Nga nhấn mạnh nguyên tắc cao nhất: vỉa hè có thể khai thác tạm thời, nhưng không được thương mại hóa như mặt bằng thông thường. Quyền đi bộ, an toàn giao thông, trật tự đô thị và lợi ích công cộng phải đặt trước lợi ích kinh doanh của một nhóm.
Không để tài sản công phân bổ 'trong bóng tối'
Dự thảo của Hà Nội đề xuất cho thuê vỉa hè tại các tuyến phố rộng từ 3 m trở lên, không thuộc khu bảo tồn, không ùn tắc, có hạ tầng ổn định, tiềm năng du lịch, và được trên 50% hộ dân đồng thuận. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng đây là "hàng rào kỹ thuật" cần thiết nhưng chưa đủ. Cần bổ sung tiêu chí theo khung giờ: ban ngày mật độ cao, buổi tối phù hợp kinh tế đêm. Nếu cho thuê cả ngày chỉ vì vỉa hè rộng trên 3 m sẽ dễ xung đột.
Lối đi tối thiểu 1,5 m phải thực sự liên tục, không bị cản trở bởi cột điện, cây xanh, biển hiệu, xe máy hay bàn ghế. Cần lưu ý năng lực quản lý của chính quyền cơ sở, vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy, thu gom rác, kiểm soát tiếng ồn và xử lý nước thải.
Vỉa hè là tài sản công, không phải tài sản riêng của hộ mặt phố. Chính quyền không thể tùy ý cho thuê phần vỉa hè trước nhà dân mà bỏ qua quyền tiếp cận, sinh hoạt và kinh doanh hợp pháp của họ. Cần ưu tiên tham vấn trực tiếp các hộ chịu tác động.
Yêu cầu minh bạch: danh mục vị trí cho thuê phải công khai trên cổng thông tin điện tử và niêm yết tại khu dân cư. Khi có nhiều người cùng muốn thuê, không áp dụng "ai đến trước được trước" mà cần tiêu chí rõ ràng: ưu tiên hộ kinh doanh tại chỗ, phương án ít ảnh hưởng giao thông, bảo đảm vệ sinh, sử dụng lao động địa phương và minh bạch tài chính.
"Điều quan trọng nhất là không để tài sản công bị phân bổ 'trong bóng tối'. Khi vỉa hè được khai thác kinh tế thì mọi quyền sử dụng chỉ mang tính tạm thời, phải công khai, có điều kiện, có thời hạn và có thể thu hồi nếu vi phạm", bà Nga nhấn mạnh.
Giám sát sau cấp phép: phép thử thực sự
Cần quản lý bằng công cụ số: mỗi vị trí cho thuê phải được cập nhật trên bản đồ số với tọa độ, diện tích, ranh giới và hình ảnh hiện trạng; ngoài thực địa kẻ vạch, gắn mã QR để kiểm tra. Thu phí điện tử, không dùng tiền mặt để tránh thất thoát, thu ngoài sổ sách. Nguồn thu phải hạch toán minh bạch và công khai mục đích sử dụng. Gắn trách nhiệm cho chính quyền cơ sở, xử lý nghiêm tái phạm và mở rộng kênh giám sát từ người dân.
Sở Xây dựng Hà Nội đang lấy ý kiến về dự thảo nghị quyết thí điểm quản lý, sử dụng vỉa hè để kinh doanh, phát triển kinh tế đô thị và kinh tế đêm. Thời gian thí điểm cho thuê vỉa hè tối đa 2 năm, có thể gia hạn 2 lần, mỗi lần không quá 2 năm. Các tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh được thuê sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè không quá 1 năm, có thể gia hạn nhiều lần, mỗi lần tối đa 1 năm.
Dự thảo đề xuất 3 giai đoạn: giai đoạn 1 tại một số tuyến phố ở phường Hoàn Kiếm, Cửa Nam; giai đoạn 2 mở rộng ra các phường trong Vành đai 1; giai đoạn 3 là Vành đai 3.
TP.HCM: Cấp phép sử dụng tạm thời
Sở Xây dựng TP.HCM cho biết vỉa hè ưu tiên cho người đi bộ, một số tuyến đủ điều kiện có thể cấp phép sử dụng một phần ngoài giao thông. Việc cấp phép chỉ áp dụng cho 6 trường hợp: sự kiện chính trị, văn hóa - thể thao; phòng chống thiên tai, cứu nạn; thi công xây dựng; tang lễ; đám cưới; trông giữ xe. Buôn bán, kinh doanh không được cấp phép trên vỉa hè, lòng đường. UBND phường, xã và Sở Xây dựng cấp phép theo thẩm quyền.
Sau văn bản hướng dẫn, nhiều phường đã thu phí sử dụng vỉa hè. Cuối tháng 3/2026, phường Vũng Tàu thu phí 11.000 - 33.000 đồng/m2/tháng tại 26 tuyến đường. Người dân nộp hồ sơ đề nghị, phương án sử dụng mặt bằng để xem xét.
Ở trung tâm TP.HCM cũ, từ ngày 15/5, phường An Đông triển khai đăng ký và thu phí qua phần mềm "Cấp phép lòng đường, vỉa hè An Đông". Người dân quét mã QR hoặc truy cập đường dẫn để đăng ký, cung cấp thông tin cá nhân, vị trí, diện tích. Kết quả cấp phép gửi qua email, thanh toán qua mã QR. Công an phường tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm.
Công an TP.HCM phối hợp các sở ngành rà soát, tổ chức khu vực chợ đêm, tuyến phố đi bộ, khu kinh doanh tập trung để chuyển đổi mô hình cho hộ bán hàng rong. Sắp tới, thí điểm các tuyến đặc thù về kinh tế đêm, phố ẩm thực, quy hoạch rõ ràng, tách bạch lòng đường, vỉa hè, lối đi bộ; quy định chuẩn quầy/xe bán hàng, lối thoát hiểm, phòng cháy, vệ sinh môi trường.
