Chiêng Tha - Vật Hộ Mệnh Linh Thiêng Của Người Brâu Giữa Biến Động
Anh Thao Lợi, hiện là cán bộ mặt trận thôn Đăk Mế, từng chia sẻ với chúng tôi về bộ chiêng Tha: "Dân làng có thể đổi chỗ ở cả chục lần, nhà cửa cháy rụi, rẫy nương mất trắng…; nhưng đã có chiêng Tha thì bằng mọi giá phải giữ". Câu nói này phản ánh sự thiêng liêng và giá trị bất diệt của chiêng Tha trong đời sống tộc người Brâu, một trong những cộng đồng ít dân nhất Việt Nam.
Hành Trình Di Cư Và Sự Gìn Giữ Bí Mật
Thao Lợi kể lại, lịch sử của người Brâu đầy rẫy những biến cố như di cư, chiến tranh và thiên tai, khiến họ nhiều lần phải rời làng, dời bản. Tuy nhiên, giữa những xáo trộn ấy, chiêng Tha vẫn luôn đồng hành như một vật hộ mệnh không thể thiếu. Các gia đình có cách bảo vệ riêng: có nhà giấu chiêng trong nhà, có nhà lại mang vào rừng sâu, chôn cất nơi chỉ chủ nhà biết. Ngay cả con cháu trong nhà cũng không được phép hỏi han về vị trí cất giữ.
"Chỉ người Brâu mới có chiêng Tha. Trước đây nhiều lắm, giờ cả làng Đăk Mế còn rất ít", Thao Lợi cho biết. Mỗi bộ chiêng là một bí mật được giữ kín, không ai khoe khoang hay phô trương. Người ngoài nếu may mắn được nhìn thấy, cũng chỉ được đứng từ xa mà ngắm. Khi chúng tôi ngỏ ý muốn xem chiêng Tha, Thao Lợi đã im lặng bước ra ngoài, sau năm phút mới quay lại gật đầu đồng ý, nhưng dặn dò kỹ lưỡng: "Chỉ nhìn thôi, không được sờ và không nói làm chiêng Tha phiền lòng".
Nghi Lễ Thiêng Liêng Và Niềm Tin Tâm Linh
Trong một lần hiếm hoi, chúng tôi được chứng kiến bộ chiêng Tha được cất trong căn buồng kín của bà Nàng Chênh, mẹ vợ Thao Lợi. Khác với nhiều loại chiêng Tây Nguyên thường treo lộ thiên, chiêng Tha được đặt gọn gàng trong một bao vải đỏ. Khi có người hỏi về việc mở ra xem, Thao Lợi lắc đầu từ chối. Để "mời" Tha ra, phải có đầy đủ lễ vật như gà, rượu ghè và thuốc. Nếu ai đó tự ý mở, Tha sẽ "giận", và theo quan niệm lâu đời của người Brâu, hậu quả có thể từ ốm đau nhẹ đến nổi mụn nhọt khắp người, giật mình, hay đi tiểu không được.
Theo truyền thống, chiêng Tha có nguồn gốc từ Lào, được đúc công phu từ hỗn hợp đồng thau, chì, đồng đen và cả vàng. Mỗi bộ gồm hai lá: chiêng trống (Jơliêng) và chiêng mái (Chuar), với đường kính khoảng 45-50 cm. Âm thanh của chiêng Tha trong trẻo, cao vút và thánh thót, có từ 3-4 cung bậc, vang xa hàng cây số, tạo nên một bản sắc độc đáo không thể nhầm lẫn.
Giá Trị Vật Chất Và Tinh Thần Không Thể Đong Đếm
Trong thế giới của chiêng Tha, giá trị mỗi bộ không giống nhau. Có bộ đổi được 5-10 con trâu, trong khi bộ quý hơn như của gia đình bà Nàng Coóc ở làng Đăk Mế từng được đổi bằng 30 con trâu. Tuy nhiên, giá trị thực sự của chiêng Tha không nằm ở vật chất, mà ở niềm tin rằng nó là tổ tiên, là nơi trú ngụ của linh hồn người Brâu. Xúc phạm chiêng đồng nghĩa với xúc phạm cha mẹ, ông bà, thể hiện sự tôn kính sâu sắc.
Nghệ nhân Thao La từng trải qua nghi lễ chia tay bộ chiêng Tha quý khi gia đình lâm vào cảnh túng quẫn. Ông đã tổ chức một buổi lễ long trọng với sự tham gia của già làng và thầy cúng, chuẩn bị rượu cần, gà trống luộc đầy đủ. Thầy cúng thực hiện nghi thức "mời Tha ăn" bằng cách bôi máu gà vào lòng chiêng, khấn xin Tha thấu hiểu hoàn cảnh. Sau đó là "mời Tha uống" với rượu rót vào chiêng, lời khấn tha thiết và nghẹn ngào. Cuối cùng, cả nhà và người làng cùng đánh chiêng lần cuối, như lời tiễn biệt một người thân yêu.
Kỹ Thuật Trình Diễn Độc Đáo Và Tương Lai Bấp Bênh
Anh Trần Văn Lâm, cán bộ Sở VH-TT-DL tỉnh Quảng Ngãi, cho biết chiêng Tha có kỹ thuật trình diễn rất đặc biệt. Hai lá chiêng được treo úp vào nhau, cách mặt đất 15-20 cm và cần hai người cùng đánh. Họ sử dụng bốn dùi: hai dùi đực (tơ lông Tha, dài 50 cm) và hai dùi cái (giơ ra Tha, ngắn hơn). Khi đánh, dùi đực đánh mặt lưng, dùi cái đánh phần bụng, và đặc biệt, chiêng "vợ" phải lên tiếng trước, thể hiện sự tôn trọng và cân bằng trong văn hóa.
Ngày nay, tộc người Brâu chỉ còn hơn 500 người trên cả nước, chủ yếu sống ở Kon Tum. Số lượng bộ chiêng Tha ngày càng ít đi do thất lạc, trộm cắp, hoặc buộc phải bán vì mưu sinh. Khi lớp trẻ dần rời làng, tiếng chiêng Tha không còn vang lên thường xuyên như trước. Tuy nhiên, với những người còn ở lại, chiêng Tha vẫn là cội nguồn, là sợi dây níu giữ họ với bản làng và tổ tiên. Ở Đăk Mế, khi màn đêm buông xuống và gió rừng thổi qua những mái nhà sàn, người Brâu vẫn tin rằng, trong những chiếc bao vải đỏ cất kín, tổ tiên của họ vẫn đang lắng nghe và bảo vệ.
