Chùa Thập Tháp: Di Sản 350 Năm Tuổi Ẩn Mình Bên Đồi Long Bích
Nằm ẩn mình bên đồi Long Bích, chùa cổ Thập Tháp tại phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai, không chỉ là một ngôi cổ tự gần 350 năm tuổi, mà còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa hiếm có của vùng đất này. Được Thiền sư Nguyên Thiều khai sơn vào năm 1677, chùa đã gắn liền với hành trình lan tỏa Phật giáo vào Đàng Trong, trở thành điểm tựa tinh thần quan trọng cho cộng đồng người Việt trên vùng đất mới.
Kiến Trúc Cổ Kính Và Vị Thế Đắc Địa
Thế đất của chùa mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc. Phía sau tựa vào đồi Long Bích, nơi còn lưu dấu phế tích tháp Chăm; phía trước hướng về không gian từng là kinh thành Đồ Bàn; bên cạnh là dòng sông Quai Vạc lặng lẽ chảy qua. Trong khuôn viên chùa, những nền tháp cổ, mảng đá trang trí và bốn giếng vuông bằng đá ong của người Chăm vẫn hiện diện, như những mảnh ghép còn sót lại của một giai đoạn giao thoa văn hóa Chăm – Việt kéo dài qua nhiều thế kỷ.
Trải qua hơn ba thế kỷ với nhiều biến động và hư hại, chùa đã được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn giữ nguyên được kiến trúc truyền thống. Từ mái ngói âm dương đến những cột gỗ lớn ở chánh điện, hay các bức bình phong và tượng linh thú, tất cả đều toát lên vẻ rêu phong cổ kính. Chùa bao gồm bốn khu vực chính: chính điện, phương trượng, đông đường và tây đường, liên kết qua sân nội tự. Năm 1990, công trình này đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt.
Bộ Đại Tạng Kinh Gia Hưng: Kho Báu Độc Nhất Vô Nhị
Giá trị của chùa Thập Tháp không dừng lại ở kiến trúc. Nơi đây còn lưu giữ một bộ Đại tạng kinh Gia Hưng, hay còn gọi là Gia Hưng tạng, được giới nghiên cứu đánh giá là "độc nhất vô nhị" tại Việt Nam. Theo Tiến sĩ Nguyễn Tô Lan từ Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, bộ kinh này hiện còn tương đối nguyên vẹn, được truyền lại từ cách đây khoảng 300 năm. Trong bối cảnh nhiều bộ kinh Hán văn từ thời Lý – Trần đã thất truyền, sự tồn tại của Gia Hưng tạng tại chùa Thập Tháp trở nên đặc biệt quý giá.
Bộ Đại tạng kinh này vốn được khắc in tại Trung Quốc trong gần một thế kỷ, từ thời Vạn Lịch nhà Minh đến Khang Hy nhà Thanh. Khác với các bộ kinh do triều đình bảo trợ, Gia Hưng tạng được hình thành từ sự đóng góp của tăng sĩ và cư sĩ, phản ánh xu hướng xã hội hóa trong việc lưu truyền kinh điển Phật giáo. Khảo sát cho thấy bộ kinh lưu giữ tại chùa gồm 1.377 tập, bao quát nội dung của 479 bộ kinh, luật, luận, ngữ lục và sử truyện Phật giáo.
Tiến sĩ Nguyễn Tô Lan nhấn mạnh: "Đây là bộ kinh toàn vẹn nhất, duy nhất tại Việt Nam, do đó chúng tôi còn gọi bộ Gia Hưng tạng tại chùa Thập Tháp là độc nhất vô nhị." Không chỉ dừng ở việc lưu giữ kinh sách, chùa còn bảo tồn hệ thống mộc bản phục vụ in ấn với 833 ván khắc, tương ứng 1.409 mặt khắc, có niên đại kéo dài từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20. Những ván khắc này cho thấy nơi đây từng là một trung tâm in ấn và truyền bá Phật giáo quan trọng của khu vực Nam Trung bộ.
Giá Trị Học Thuật Và Định Hướng Bảo Tồn
Theo Tiến sĩ Võ Minh Hải từ Trường Đại học Quy Nhơn, Gia Hưng tạng không chỉ là một bộ sưu tập thư tịch quý hiếm mà còn là một "hệ tri thức sống", phản ánh sự tương tác giữa văn bản, thực hành tôn giáo và các mạng lưới xã hội. Trong bối cảnh nhiều tư liệu cổ bị thất tán, bộ kinh này có thể xem như một lớp "trầm tích văn hiến", góp phần soi sáng lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Từ góc độ quản lý, Tiến sĩ Nguyễn Huỳnh Huyện, Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Gia Lai, cho rằng việc bảo tồn cần đi đôi với phát huy giá trị. Theo đó, cần sớm số hóa toàn bộ bộ kinh, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu chuyên sâu nhằm làm rõ hơn giá trị lịch sử, văn hóa và học thuật. Khi những giá trị ấy được đánh thức đúng cách, chùa Thập Tháp không chỉ là một di tích cổ, mà còn có thể trở thành điểm dừng chân giàu chiều sâu trong hành trình khám phá Phật giáo và lịch sử vùng đất Nam Trung bộ, thu hút phật tử và du khách từ khắp nơi.
