Chùa Long Bàn: Di tích quốc gia hơn 180 năm tuổi tại Long Điền
Đến với vùng đất Long Điền, chỉ cần hỏi thăm về chùa Long Bàn, hầu như ai cũng có thể nhiệt tình chỉ đường. Bởi lẽ, ngôi chùa cổ kính này không chỉ là một di tích lịch sử - văn hóa được công nhận cấp Quốc gia mà còn là "chùa làng" thân thuộc của bao thế hệ người dân nơi đây.
Lịch sử hình thành và tên gọi đặc biệt
Theo các dấu tích còn lưu giữ, có thể từ những năm 1754, một số nhà sư đã chọn nơi này để xây dựng một am nhỏ tu hành. Đến năm Thiệu Trị thứ 5 (1845), ngôi chùa chính thức được xây dựng và giữ nguyên hình dáng cho đến ngày nay. Vị tổ sư đầu tiên trụ trì chùa là hòa thượng Hải Chánh và Bảo Thanh.
Về tên gọi Long Bàn, truyền thuyết kể rằng vùng đất Long Điền xưa được xem là nơi địa linh nhân kiệt với "cửu long chầu". Khu đất xây chùa nằm ở phần cuối dãy núi Thùy Vân, nơi có nhiều tảng đá lớn, bằng phẳng như chiếc bàn đá. Người dân tin rằng đây là nơi rồng nghỉ chân, từ đó đặt tên là chùa Long Bàn.
Kiến trúc độc đáo và giá trị nghệ thuật
Dù đã trải qua 181 năm, hầu hết kiến trúc và tượng thờ bên trong chùa vẫn được gìn giữ nguyên vẹn. Khuôn viên chùa rộng khoảng 3.000 m2, với cổng chùa được xây dựng năm 1963 bằng vật liệu đá xanh bền vững.
Ngôi chùa được thiết kế theo kiểu chữ Tam, bao gồm 3 dãy nhà song song: giảng đường, chánh điện và nhà tổ. Phía mặt tiền có lầu chuông và lầu trống hai bên tả - hữu, toát lên vẻ uy nghiêm. Trước tòa chánh điện là ngôi nhà sàn bằng gỗ, trong đó đặt tượng Tiêu Diêu đạo sĩ.
Chùa Long Bàn mang đậm nét kiến trúc Phật giáo thời Nguyễn với hệ thống mái ngói âm dương cổ kính và bộ khung cột kèo được kết cấu nhịp nhàng, tỉ mỉ. Trên mái được điểm xuyết bằng hình tượng "lưỡng long chầu nguyệt" đặc sắc, biểu tượng cho sự hài hòa âm dương.
Bên trong chánh điện được sơn son thếp vàng, với nhiều bức hoành phi chạm gỗ nổi công phu và câu liễn đối bài trí trang nghiêm. Hơn một trăm cột gỗ lâu năm giúp nâng đỡ toàn bộ ngôi cổ tự, mỗi chi tiết chạm trổ đều thể hiện sự tâm huyết của nghệ nhân xưa.
Hệ thống tượng thờ và công tác bảo tồn
Chùa Long Bàn thuộc phái Thiền tông, được các bậc hòa thượng thời Nguyễn tích cực hoằng dương. Hệ thống tượng thờ nơi đây vô cùng phong phú với 3 chất liệu chính: đất nung, gỗ mít và kim loại, trong đó phổ biến nhất là các pho tượng bằng gỗ mít. Mặc dù một số tượng kim loại đã không còn do thời gian, những tượng Phật còn lại vẫn lưu giữ trọn vẹn chuẩn mực tạo hình và hồn cốt kiến trúc.
Thầy Pháp Minh - quản lý chùa Long Bàn cho biết, dù trải qua nhiều lần trùng tu, ngôi chùa vẫn giữ được nguyên bản kiến trúc xưa. Lần trùng tu gần nhất vào năm 2023, chùa được sơn mới bên ngoài, thay gạch nền và mái ngói. Phần cột kèo gỗ được chà nhám và sơn bóng để bảo quản tốt hơn, nhưng kết cấu tổng thể vẫn được giữ nguyên vẹn, các cột kèo vẫn rất vững vàng sau gần 2 thế kỷ.
Sự gắn kết với cộng đồng và công nhận di tích
Chùa Long Bàn là thành quả chung tay góp sức của cộng đồng dân cư Long Điền thời bấy giờ. Minh chứng rõ nét nhất là hai bảng công đức bằng chữ Hán vẫn được lưu giữ trong chùa, như lời tri ân sâu sắc dành cho những người đã phát tâm đóng góp xây dựng. Chính sự gắn kết mật thiết giữa đời và đạo này khiến người dân địa phương còn gọi đây là "chùa làng".
Với những giá trị kiến trúc nghệ thuật và lịch sử quý báu, ngày 10.7.1991, chùa Long Bàn chính thức được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia, khẳng định vị thế và ý nghĩa quan trọng của ngôi cổ tự này trong di sản văn hóa Việt Nam.
