Nằm bên quốc lộ 1 thuộc xã Gio Linh, tỉnh Quảng Trị, chùa Bình Trung là một ngôi chùa cổ có niên đại hàng trăm năm, gắn liền với danh nhân Trần Đình Ân. Ngôi chùa được xây dựng cách đây hơn 300 năm trên nền của một ngôi chùa đá có nguồn gốc từ thời kỳ văn hóa Champa.
Nguồn gốc từ chùa đá Champa
Theo đại đức Thích Nguyên Chính, trụ trì chùa Bình Trung, ngôi chùa hiện tại được xây dựng trên nền móng của một ngôi chùa đá cổ thuộc nền văn hóa Champa, vốn có tên gọi là chùa Bão Đông. Những khối đá lớn còn sót lại trong khuôn viên chùa là minh chứng cho sự tồn tại của chùa Bão Đông xưa.
Đại đức Thích Nguyên Chính cho biết: “Có thể nói chùa Bão Đông chính là tiền thân của chùa Bình Trung ngày nay, xây dựng trên nền móng của chùa Bão Đông. Không ai xác định rõ được chùa Bão Đông được xây dựng khi nào, có thông tin từ thế kỷ thứ 2 hoặc thế kỷ thứ 5 nhưng chắc rằng chùa Bão Đông có trước sự kiện Huyền Trân công chúa được gả cho vua Chăm Chế Mân.” Sự kiện này diễn ra vào năm 1306.
Dấu tích khảo cổ giá trị
Hiện nay, trong khuôn viên chùa Bình Trung vẫn còn lưu giữ nhiều phiến đá lớn, được cho là từng được sử dụng làm tường, cột trụ của chùa Bão Đông. Một số phiến đá khắc hoa văn và chữ Chăm, là tư liệu quý giá cho công tác khảo cổ. Hai cột đá lớn có thể là trụ chính của chùa cổ, cùng với các bậc cấp chạm khắc tinh xảo.
Có giai thoại kể rằng dân làng từng lấy những khối đá này về xây chuồng trại chăn nuôi gia súc, nhưng không lâu sau đàn gia súc bị bệnh và chết, khiến người dân tin rằng đá có linh thiêng nên đem trả lại chùa.
Danh nhân Trần Đình Ân và lịch sử chùa
Theo sử sách, năm 1703, danh nhân Trần Đình Ân (người làng Hà Trung, làm quan dưới thời chúa Nguyễn) trở về quê và cho sửa sang, xây dựng một ngôi chùa mới trên nền chùa Bão Đông, sau đó đổi tên thành chùa Bình Trung.
Trong chiến tranh, chùa Bình Trung bị tàn phá nặng nề. Sau năm 1975, dân làng lập một niệm phật đường mang tên Hà Trung. Đến năm 1996, thiền sư Thích Nhất Hạnh (người có quê ngoại tại làng này) đã phát tâm xây dựng lại chùa Bình Trung, tồn tại cho đến ngày nay.
Di tích quốc gia
Năm 2016, đại đức Thích Nguyên Chính trong quá trình xây dựng thêm các hạng mục đã khai quật và phát hiện thêm nhiều dấu tích của chùa Bão Đông. Ngoài ra, trong khuôn viên chùa còn có tấm bia “Tứ công thần bia” do danh nhân Trần Đình Ân dựng, khắc bài thơ và tựa do chúa Nguyễn Phúc Chu ban tặng, hàm ý ông là công thần qua bốn đời chúa.
Lăng mộ của Trần Đình Ân nằm cách chùa Bình Trung khoảng 2 km, được gọi là “Lăng Lâu” với kiến trúc hai tầng, bao gồm cổng lăng, thành ngoài, bình phong, vòng uynh, bái lăng và nhà mồ. Năm 1991, di tích chùa Bão Đông và lăng mộ Trần Đình Ân được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
