Nhân kỷ niệm 50 năm Thành phố Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (1976-2026), nhà văn Trịnh Bích Ngân - Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh đã có cuộc trò chuyện với Tri thức - Znews về dòng chảy văn học của Thành phố.
Văn học gắn liền với nhịp đập của Thành phố
Nhìn lại nửa thế kỷ qua, bà Trịnh Bích Ngân cho rằng hành trình 50 năm của văn học Thành phố mang tên Bác là một câu chuyện lớn, gắn liền với từng nhịp thở của thành phố. Bà nhấn mạnh: "Văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn là nhịp đập đồng hành cùng lịch sử."
Ngay sau năm 1976, văn học Thành phố mang đậm hơi thở của sự phục hồi và tái thiết. Những trang viết thời kỳ này đồng hành cùng thế hệ thanh niên xung phong đi khai hoang, cùng những người công nhân trên công trường, khắc họa một thế hệ tràn đầy lý tưởng cách mạng và khát vọng cống hiến.
Bước ngoặt Đổi mới và sứ mệnh trong đại dịch
Bước ngoặt lớn nhất phải kể đến giai đoạn Đổi mới từ năm 1986. TP.HCM khi đó là cái nôi của những tư duy đột phá về kinh tế, và văn học cũng chính là nơi tiên phong mở đường cho những tìm tòi, đổi mới về tư duy nghệ thuật. Các nhà văn Thành phố đã dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, phản ánh những va đập khốc liệt giữa cái cũ và cái mới, giữa kinh tế thị trường và đạo đức truyền thống. Bà Trịnh Bích Ngân chia sẻ: "Cá nhân tôi với tiểu thuyết Thế giới xô lệch (2009) cũng nằm trong dòng chảy ấy, khi đi sâu vào những biến động và 'xoay trục' trong tâm hồn con người thời hiện đại."
Gần đây nhất, trong những ngày tháng cam go của đại dịch Covid-19, văn học Thành phố một lần nữa thể hiện sứ mệnh cao cả. Các văn nghệ sĩ, đặc biệt là những người cầm bút, đã viết ngay trên giường bệnh, trong khu cách ly hay tại các chốt kiểm dịch, góp phần xoa dịu nỗi đau, tiếp thêm sức mạnh tinh thần và lan tỏa mạnh mẽ bản sắc "nghĩa tình" vốn là huyết mạch của người dân thành phố mang tên Bác.
Chất năng động và bắt nhịp của văn học TP.HCM
Chất "năng động" và "bắt nhịp" chính là một trong những phẩm chất đặc trưng nhất của văn học nơi đây. Theo bà Trịnh Bích Ngân, điều này xuất phát từ chính con người Thành phố Hồ Chí Minh - vừa hào sảng, phóng khoáng của miền sông nước, vừa sâu lắng, đằm thắm, nghĩa tình. Trong sáng tác, các nhà văn Thành phố không chỉ dừng lại ở việc tái hiện lịch sử hào hùng, mà còn dấn thân vào dòng chảy đương đại, phản ánh hình tượng những con người mới: những doanh nhân khởi nghiệp sáng tạo, những kỹ sư công nghệ, và đặc biệt là đội ngũ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung.
Những "dòng hải lưu" mới từ người trẻ
Ngày càng nhiều người trẻ từ mọi miền đất nước chọn TP.HCM làm nơi lập nghiệp và sáng tác. Bà Trịnh Bích Ngân cho rằng nếu nói văn học Thành phố có một sức sống đặc biệt, thì một phần lớn đến từ những "dòng hải lưu" mới - cách gọi rất đẹp mà nhà thơ Lê Nguyệt Minh đã dùng. Điều độc đáo trước hết nằm ở cái nhìn "từ bên ngoài vào trong", nhưng lại thấm đẫm sự đồng cảm. Họ đến với Sài Gòn không phải với tư thế của một người bản địa, mà là của những người vừa ngỡ ngàng, vừa bị cuốn hút, vừa phải tự mình vật lộn để thích nghi.
Bà nhấn mạnh: "Người viết trẻ hôm nay không chỉ ngợi ca sự hào nhoáng hay sôi động của đô thị, mà còn dũng cảm đối diện với những góc khuất, những áp lực, những 'edit' nghiệt ngã của cuộc sống mưu sinh, để rồi từ đó, họ viết bằng sự thấu cảm và chân thật nhất." Chính sự pha trộn giữa chất "hào sảng, phóng khoáng" của người phương Nam với nền tảng văn hóa sâu lắng của nhiều vùng miền khác đã tạo ra một thứ văn chương vừa hiện đại, vừa đa diện, vừa giàu chất chiêm nghiệm.
Đóng góp của Hội Nhà văn TP.HCM
Với cương vị Chủ tịch Hội, bà Trịnh Bích Ngân chia sẻ về những đóng góp cụ thể của Hội trong việc kết nối và định hướng cho đội ngũ sáng tác. Dưới sự dẫn dắt của Hội, một chuỗi các sự kiện văn chương liên tục được tổ chức, từ các cuộc thi như "Nhân nghĩa đất phương Nam" trong mùa dịch, "Những hy sinh thầm lặng", đến các buổi ra mắt sách và dự án sách quy mô như "Văn chương TP.HCM sâu nặng nghĩa tình". Trong đại dịch, Hội đã kêu gọi các nhà văn không đứng ngoài cuộc, kết nối bằng những trang viết, chia sẻ và đồng cảm với những mất mát. Hội cũng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, như xây dựng website "Văn chương Thành phố Hồ Chí Minh" để văn học đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Cơ hội và thách thức từ sáp nhập tỉnh
Về việc sáp nhập tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu vào TP.HCM, bà Trịnh Bích Ngân cho rằng đây là sự kiện có ý nghĩa lịch sử, mở ra không gian phát triển mới. Thuận lợi là có một "vùng đất hứa" rộng lớn hơn với bề dày văn hóa và lịch sử phong phú. Bà kỳ vọng vào sự kết hợp giữa chất văn hóa "đĩnh đạc, sắc nét" của Bình Dương và sự "trầm lắng, sâu sắc" của Bà Rịa - Vũng Tàu với nhịp sống đô thị sôi động của TP.HCM. Thách thức là làm sao để kết nối, tạo ra sân chơi chung cho các hội viên, dung hòa những bản sắc văn hóa khác biệt.
Tình yêu dành cho văn chương và thành phố
Bà Trịnh Bích Ngân chia sẻ: "Với tôi, văn chương và Thành phố Hồ Chí Minh luôn gắn bó máu thịt. Hành trình của tôi từ một cô gái miền Tây có truyện ngắn đầu tay in báo năm 1985 đến nay, là hành trình được sống, được viết, được cống hiến và trưởng thành cùng văn chương Thành phố." Bà xác định sứ mệnh của người cầm bút hôm nay không dừng lại ở việc ca ngợi quá khứ, mà phải dấn thân vào dòng chảy đương đại, phản ánh và đồng hành cùng những trăn trở, góc khuất và cả những nỗ lực bứt phá của Thành phố. Điểm riêng xuyên suốt trong các tác phẩm và trong công việc của bà là sự tôn vinh cái thiện, trân quý cái đẹp, yêu thương và vị tha.
