Người ta thường ví những người ở độ tuổi 30-50 là "thế hệ bánh mì kẹp", bởi họ nằm giữa hai đầu gánh nặng. Một bên là con cái cần tiền học phí, tiền sữa và đầu tư cho tương lai; một bên là cha mẹ già đối mặt với bệnh tật, những cơn đau khớp khi trở trời, hay những căn bệnh ung thư quái ác. Cả hai đầu đều cần tình thương, thời gian chăm sóc và tài chính.
Tôi viết bài này không phải để than thở, mà để cùng nhìn thẳng vào một sự thật ít người dám gọi tên: tình thương trong gia đình, dù thiêng liêng, vẫn phải đi qua những bài toán đời thường. "Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra" – không cha mẹ nào ngồi tính công lao, nhưng cuộc sống là chuỗi phép tính cần lời giải. Nuôi một đứa trẻ từ trong bụng mẹ đến tốt nghiệp lớp 12 tiêu tốn hàng tỷ đồng ở đô thị: tiền bỉm sữa, học phí, học thêm, kỹ năng sống, ốm đau… Chưa kể, sau đó con vào đại học, cha mẹ còng lưng thêm bốn năm, rồi con ra trường chật vật xin việc, có khi 25-27 tuổi vẫn phải trợ cấp. Nhà hai, ba con thì gánh nặng nhân lên gấp bội.
Ở đầu kia, cha mẹ già. Một cặp vợ chồng trẻ thường có bốn người để phụng dưỡng. Khi các cụ còn khỏe, chữ hiếu chỉ là quà cáp, du lịch, bữa cơm cuối tuần. Nhưng khi tuổi già kéo theo bệnh mãn tính, tai biến, xạ trị… thì chữ hiếu là những hóa đơn viện phí dày cộp. Chỉ cần cha mẹ cùng đổ bệnh, mọi tích lũy có thể cạn kiệt nhanh chóng.
Tôi đã chứng kiến bạn bè rơi vào cảnh ấy. Họ không thiếu lòng hiếu thảo, chỉ thiếu sự chuẩn bị. Và tôi hiểu ra: yêu thương nếu không đi cùng chuẩn bị thì dễ trở thành kiệt sức và đổ vỡ. Vì thế, ngay khi còn khỏe mạnh, thế hệ bánh mì kẹp cần tư duy khác về tuổi già của chính mình. Chủ động không có nghĩa là thôi tin vào chữ hiếu của con cái, mà là tự dựng điểm tựa, để tâm trí nhẹ nhõm hơn.
Tài sản lớn nhất cha mẹ để lại cho con là tri thức và đạo đức. Tôi nghĩ cần bổ sung: cố gắng không trở thành gánh nặng cho con cháu. "Cố gắng" ở đây tùy hoàn cảnh, không mâu thuẫn với "trẻ cậy cha, già cậy con". Đó là biết chuẩn bị cho tương lai: sống lành mạnh để giữ sức khỏe – khoản tiết kiệm âm thầm giá trị nhất; tham gia bảo hiểm y tế, trích lập quỹ hưu trí dù nhỏ. Đó là cách yêu thương con cháu sâu sắc nhất, tình yêu lặng lẽ không mong đáp đền.
Đừng chỉ dạy con ngoan ngoãn. Hãy dạy con về giá trị lao động, quản lý tài chính, cách tiêu và giữ tiền, bắt đầu từ tấm gương của chính ta. Một đứa trẻ thấy cha mẹ biết lo xa, cân đối, tự chủ sẽ thấm bài học tự nhiên hơn ngàn lời răn dạy. Sự hiếu thuận ta mong đợi nhất không phải là con cắn răng vay mượn lo cho cha mẹ, mà là con có đủ năng lực tài chính chăm lo tổ ấm riêng, vẫn dư lo cho cha mẹ những gói y tế tốt nhất. Đó là bức tranh gia đình không ai hy sinh kiệt cùng, không ai mang mặc cảm là gánh nặng.
Với thế hệ bánh mì kẹp, ngay cả khi về hưu, nếu còn sức khỏe, vẫn có thể tạo giá trị cho cộng đồng. Tuổi già không nhất thiết là dấu chấm hết cho đóng góp. Khái niệm "kinh tế bạc" đang gần gũi: hệ sinh thái sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đáp ứng nhu cầu người cao tuổi, nhưng sâu xa hơn là phát huy trí tuệ, kinh nghiệm của lớp người đi trước. Phát triển kinh tế bạc đang là định hướng chiến lược quốc gia, khi Việt Nam già hóa nhanh nhất châu Á, thời gian chuyển từ già hóa sang dân số già chỉ 17-20 năm.
Năm 2024, cả nước có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng 2,8 triệu so với 2019 và 4,7 triệu so với 2014. Dự báo đến 2030 sẽ xấp xỉ 18 triệu. Nếu không có giải pháp kịp thời, áp lực lên an sinh xã hội là thấy trước. Thẳng thắn mà nói: chính chúng ta hôm nay, nếu không chuẩn bị, sẽ trở thành gánh nặng cho con cháu. Nhưng câu chuyện có thể tươi sáng hơn. Phát triển sản phẩm, dịch vụ cho xã hội già hóa là cách mở không gian để người cao tuổi phát huy bản lĩnh, kinh nghiệm, tham gia lao động, truyền nghề, tư vấn, góp phần dựng hệ sinh thái kinh tế bạc hiệu quả và nhân văn.
Viết đến đây, tôi nghĩ về cha mẹ mình và về chính mình vài chục năm nữa. Chữ hiếu không mất đi giá trị thiêng liêng, nhưng sẽ vẹn tròn hơn khi đặt trên nền tảng độc lập tài chính của cha mẹ và năng lực tự chủ của con cái. Chỉ khi ấy, cha mẹ và con cái mới thật sự nắm tay nhau qua giông bão, bằng tình yêu thương thuần khiết, không phải bằng sự hàm ơn nặng nề hay nỗi xót xa của gánh nặng. Và đó có lẽ là cách đẹp nhất để thế hệ bánh mì kẹp hôm nay nghĩ về chữ hiếu.
Tác giả: Nhà văn – nhà báo Hoàng Anh Tú, từng là Trưởng ban Biên tập báo Sinh viên Việt Nam, bút danh "anh Chánh Văn" trên báo Hoa Học Trò (2000-2010), hiện là người sáng tạo nội dung có lượng theo dõi lớn trên mạng xã hội.
