Ngày 22/12/1938, một tàu đánh cá ngoài khơi cửa sông Chalumna, bờ biển phía đông Nam Phi, đã kéo lên một con cá dài khoảng 1,5 m với lớp vảy dày, thân màu xanh ánh kim và những chiếc vây thịt khác thường. Không ai trên tàu biết đó là loài gì. Mẫu vật sau đó được chuyển đến nữ giám tuyển bảo tàng Marjorie Courtenay-Latimer. Nhận thấy hình dáng kỳ lạ, bà đã liên hệ với nhà ngư học J. L. B. Smith. Sau quá trình nghiên cứu, Smith đi đến kết luận khiến cả giới khoa học sửng sốt: đây chính là cá vây tay – loài chỉ từng được biết đến qua hóa thạch và được cho là đã tuyệt chủng từ hàng chục triệu năm trước.
Phát hiện chấn động viết lại lịch sử
Khám phá này nhanh chóng được xem là một trong những phát hiện sinh học quan trọng nhất thế kỷ XX. Cái tên khoa học Latimeria chalumnae được đặt nhằm vinh danh Marjorie Courtenay-Latimer, người đầu tiên nhận ra giá trị đặc biệt của mẫu vật. Trước đó, các nhà cổ sinh vật học tin rằng loài cá này đã tuyệt chủng vào cuối kỷ Phấn Trắng, khoảng 66 triệu năm trước, khi sự kiện tuyệt chủng hàng loạt xóa sổ phần lớn khủng long và nhiều sinh vật khác.
Sau lần phát hiện đầu tiên, phải đến năm 1952 các nhà khoa học mới ghi nhận thêm một cá thể khác tại quần đảo Comoros, ngoài khơi châu Phi. Nhiều thập kỷ sau, năm 1997, một quần thể cá vây tay khác tiếp tục được phát hiện tại Indonesia và sau đó được xác định là một loài riêng mang tên Latimeria menadoensis.
Bất ngờ mới tại vùng biển Bắc Maluku
Tháng 4/2025, một nhóm nhà khoa học quốc tế công bố trên tạp chí Scientific Reports việc lần đầu tiên ghi hình thành công cá vây tay Indonesia trong môi trường sống tự nhiên tại vùng biển Bắc Maluku. Trước đó, loài này chỉ được biết đến ở một số khu vực hạn chế quanh đảo Sulawesi và Tây New Guinea.
Theo nhóm nghiên cứu, cá thể được ghi nhận dài khoảng 1,1 m, xuất hiện ở độ sâu khoảng 144 m. Phát hiện này mở rộng đáng kể phạm vi phân bố đã biết của cá vây tay Indonesia, đồng thời cho thấy loài cá cổ đại này có thể tồn tại ở nhiều khu vực hơn so với nhận định trước đây. Các nhà khoa học cho rằng việc xác định thêm những quần thể mới sẽ đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn, bởi số lượng cá vây tay ngoài tự nhiên vẫn rất hiếm và môi trường sống của chúng chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu cũng như hoạt động của con người.
Tuổi thọ gần 100 năm và thời gian mang thai kỷ lục
Không chỉ gây kinh ngạc bởi câu chuyện “trở về từ tuyệt chủng”, cá vây tay còn sở hữu nhiều đặc điểm sinh học hiếm gặp. Theo nghiên cứu được công bố trên Current Biology, loài cá này có thể sống gần 100 năm và phát triển rất chậm. Cá chỉ đạt đến độ tuổi sinh sản sau nhiều thập kỷ, khiến tốc độ phục hồi quần thể diễn ra chậm hơn nhiều so với phần lớn các loài cá khác.
Đặc biệt, thời gian mang thai của cá cái có thể kéo dài khoảng 5 năm trước khi sinh con. Đây được xem là một trong những thời gian mang thai dài nhất từng được ghi nhận ở động vật có xương sống. Các nhà khoa học cho rằng vòng đời kéo dài cùng tốc độ sinh sản thấp khiến cá vây tay đặc biệt dễ bị tổn thương trước các tác động từ môi trường hoặc hoạt động khai thác của con người.
Vẫn đang giúp con người giải mã lịch sử tiến hóa
Dù đã được phát hiện còn sống gần 90 năm, cá vây tay vẫn tiếp tục mang lại những phát hiện mới cho khoa học. Một nghiên cứu được công bố năm 2025 bởi các nhà nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian (Mỹ) cho thấy nhiều cấu trúc giải phẫu trong hộp sọ cá vây tay từng được mô tả suốt nhiều thập kỷ thực chất đã được hiểu chưa chính xác. Nhờ các công nghệ quét hiện đại, nhóm nghiên cứu đã xác định lại vị trí của nhiều cơ và dây chằng, góp phần làm sáng tỏ quá trình tiến hóa từ cá lên các động vật bốn chân.
Ngày nay, cá vây tay được mệnh danh là “hóa thạch sống” bởi tổ tiên của chúng đã xuất hiện trên Trái Đất từ hơn 400 triệu năm trước và hình thái cơ thể gần như không thay đổi đáng kể so với các mẫu hóa thạch cổ. Mỗi lần phát hiện thêm một cá thể hay một quần thể mới không chỉ mang ý nghĩa đối với công tác bảo tồn, mà còn giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về lịch sử tiến hóa lâu đời của động vật có xương sống. Sau gần một thế kỷ kể từ lần đầu được phát hiện còn sống, cá vây tay vẫn tiếp tục chứng minh rằng thiên nhiên còn lưu giữ nhiều bí mật vượt ngoài sức tưởng tượng của con người.
