Bảo Vật Quốc Gia Xà Thần: Tượng Độc Bản Đông Nam Á Ở Bắc Ninh
Tại khu di tích thái sư Lê Văn Thịnh ở Bắc Ninh, một bảo vật quốc gia độc đáo đang được lưu giữ: tượng rồng đá, hay còn gọi là xà thần, với hình dáng đặc biệt miệng cắn vào thân và chân xé mình. Đây được xem là hiện vật gốc độc bản chưa từng có trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam và các nước Đông Nam Á.
Di Tích Và Lịch Sử Gắn Liền Với Thái Sư Lê Văn Thịnh
Đền thờ thái sư Lê Văn Thịnh tọa lạc ở phía nam núi Thiên Thai, làng Bảo Tháp, xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây vốn là chỗ ở của gia đình thái sư, sau được chuyển đổi thành nơi thờ Phật và thờ ông. Đền được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm 1994, với kiến trúc gỗ truyền thống Việt Nam gồm tòa nhà 3 gian 2 dĩ theo kiểu kẻ chuyền con chồng kê đấu, hình chữ Đinh, cùng 18 cột gỗ và mái lợp ngói ta.
Thái sư Lê Văn Thịnh sinh năm 1050, đỗ đầu khoa thi Minh kinh bác học năm 1075 – khoa thi đầu tiên của Văn Miếu Quốc Tử Giám. Ông nổi tiếng với tài ngoại giao xuất sắc, đặc biệt trong sự kiện năm 1084 khi được vua Lý Nhân Tông cử đến trại Vĩnh Bình để giải quyết vấn đề ranh giới Việt - Trung, giúp nhà Tống phải trả lại toàn bộ lãnh thổ đã chiếm đóng. Tuy nhiên, năm 1096, ông bị vu oan tội "hóa hổ giết vua" và phải đi đày, một nỗi hàm oan lớn trong lịch sử.
Phát Hiện Và Ý Nghĩa Của Tượng Xà Thần
Theo ông Nguyễn Đình Cẩn, 70 tuổi, Chi hội trưởng người cao tuổi, tượng xà thần được phát hiện năm 1991 khi dân làng đánh đất đá tôn tạo lối lên đền. Tượng nặng trên 3 tấn, phải huy động trai tráng quanh vùng để chuyển lên đặt cạnh đền thờ. Người dân sau đó xây miếu nhỏ để thờ tượng, gọi là "ông rồng". Năm 2013, tượng chính thức được công nhận là bảo vật quốc gia.
Cục Di sản văn hóa mô tả tượng xà thần mang đặc trưng nghệ thuật thời Lý thế kỷ 12, với chất liệu sa thạch màu xanh xám, cao 79 cm, rộng 136 cm, dài 103 cm. Hình khối chắc khỏe, đường nét mềm mại và tinh tế. Thân xà thần chia thành hai phần đan chéo cuộn vào nhau cân đối, đầu không râu, không bờm, với miệng há rộng có 12 chiếc răng dài sắc nhọn, mắt tròn lồi, và chân khuỳnh rộng với móng vuốt nhọn hoắt.
Đặc biệt, tư thế miệng cắn thân, chân xé mình được nhiều người liên tưởng đến cuộc đời oan khuất của thái sư Lê Văn Thịnh. Ông Cẩn chia sẻ: "Bức tượng như cuộc đời oan khuất của vị trạng nguyên không biết tỏ cùng ai", phản ánh câu chuyện bi thương mà người dân địa phương vẫn thuộc làu.
Lễ Hội Và Di Sản Văn Hóa Liên Quan
Hàng năm, lễ hội Thập Đình được tổ chức bốn năm một lần vào đầu tháng 2 Âm lịch, quy tụ 10 làng quanh núi Thiên Thai ven sông Đuống để tưởng nhớ công ơn thái sư Lê Văn Thịnh và ông Doãn Công. Nhân dân rước kiệu về đình Cả ở thôn Bảo Tháp để dâng hương, tế lễ và tổ chức các hoạt động văn hóa.
Bên trong khu đền, căn nhà ba gian với phần hậu cung thờ tự thái sư còn lưu giữ 5 bản sắc phong từ các triều đại, bao gồm sắc phong thời vua Cảnh Hưng (Hậu Lê giữa thế kỷ 18), ba sắc phong thời vua Tự Đức (1849, 1850, 1853) và vua Quang Tự (1878). Những di sản này cùng tượng xà thần tạo nên một quần thể văn hóa – lịch sử có giá trị lớn, thu hút sự quan tâm của giới khảo cổ và du khách.
