Trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, dân tộc Khmer hiện có hơn 1,3 triệu người, sinh sống tập trung chủ yếu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là cộng đồng có lịch sử cư trú lâu đời, tạo dựng nên một không gian văn hóa đặc sắc, giàu bản sắc, đóng vai trò quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.
Hiện nay, khu vực Tây Nam Bộ có hơn 450 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Thời gian qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Khmer đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Các địa phương đã quan tâm triển khai việc kiểm kê, sưu tầm, nghiên cứu và lập hồ sơ khoa học đối với các loại hình di sản văn hóa của đồng bào Khmer. Nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống, lễ hội dân gian, tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống đã được phục dựng, bảo tồn và đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Các địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống tiếp tục duy trì hoạt động của các đội văn nghệ quần chúng Khmer, câu lạc bộ nhạc Ngũ âm, các lớp truyền dạy múa dân gian, nghệ thuật Dù kê, Rô băm và dạy tiếng nói, chữ viết Khmer. Một số địa phương đã triển khai hiệu quả mô hình truyền dạy văn hóa trong cộng đồng gắn với hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer.
Thách thức từ đô thị hóa và chuyển đổi số
Tuy nhiên, văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ đang chịu tác động mạnh mẽ từ quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Không gian văn hóa truyền thống có xu hướng thu hẹp; nhiều giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ mai một; môi trường thực hành văn hóa cộng đồng thay đổi nhanh chóng, đặc biệt tại các khu vực đô thị hóa mạnh và địa bàn có tình trạng di cư lao động lớn.
Giải pháp bảo tồn bền vững
Tại hội nghị gần đây, các đại biểu đã trình bày nhiều tham luận tập trung vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Khmer. Các ý kiến nhấn mạnh rằng, các địa phương có đông đồng bào Khmer cần xây dựng chiến lược bảo tồn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ trong bối cảnh đô thị hóa, chuyển đổi số và dịch chuyển lao động; ưu tiên bảo tồn môi trường thực hành văn hóa cộng đồng, không gian văn hóa phum, sóc và phát huy vai trò của hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer.
Các bộ, ngành và địa phương cần tăng cường ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ, số hóa và quảng bá di sản văn hóa Khmer; xây dựng cơ chế đặc thù hỗ trợ chủ thể văn hóa, nghệ nhân, người có uy tín, chức sắc tôn giáo, đội ngũ truyền dạy nghệ thuật dân gian Khmer; quan tâm đào tạo lực lượng kế cận đối với các loại hình nghệ thuật truyền thống như Dù kê, Rô băm, nhạc Ngũ âm, múa dân gian Khmer. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các cơ sở đào tạo, đặc biệt là Trường đại học Trà Vinh và các cơ sở đào tạo văn hóa nghệ thuật khu vực Nam Bộ trong việc đào tạo nguồn nhân lực phục vụ công tác bảo tồn văn hóa Khmer.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Khmer không chỉ là trách nhiệm của các cấp chính quyền mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập.
