Theo ông Ulrik Haagerup, tác giả cuốn sách 'Tin tức kiến tạo', nguyên Giám đốc Đài Truyền hình Quốc gia Đan Mạch và nhà sáng lập Viện nghiên cứu Báo chí kiến tạo (Constructive Institute), tính xây dựng trong báo chí là điểm cốt lõi giúp người đọc phân biệt báo chí với nội dung từ nhiều nền tảng trực tuyến khác. Trong bối cảnh thị trường thu hẹp do cạnh tranh từ Google và Facebook, báo chí kiến tạo có thể mở ra hướng đi mới.
Báo chí xây dựng và kiến tạo xã hội tiến bộ
Hiện nay, nhiều tòa soạn cắt giảm nhân sự. Ông Haagerup cho rằng khó khăn lớn nhất là mọi người không thể phân biệt giữa báo chí và cơn lốc nội dung từ blogger, influencer, AI và ý kiến công chúng. Điều này đưa chúng ta trở về câu hỏi căn bản: Báo chí là gì? Nếu không hiểu rõ, làm sao nhà báo mong đợi độc giả phân biệt được, đặc biệt với thế hệ công chúng số.
Ông định nghĩa báo chí là hệ thống giá trị xây dựng trên nền tảng tôn trọng sự thật, với tự do biểu đạt và quá trình ghi chép chân thực, đem đến nhận thức đúng đắn về hiện thực. Trong bối cảnh người ta chỉ tin vào điều họ muốn tin, ông trích dẫn nhà báo Maria Ressa, chủ nhân giải Nobel Hòa Bình 2021: 'Nếu không có sự thật, chúng ta sẽ không thể thấy được chân lý. Nếu không có chân lý, chúng ta không còn biết tin vào điều gì'.
Kinh tế sự chú ý và nhu cầu báo chí chất lượng
Ông Haagerup nhận định báo chí ngày nay đang lún sâu trong nền kinh tế sự chú ý, chạy đua với tin tức gây sốc và tiêu cực. Constructive Institute đã khảo sát và nhận được câu trả lời rằng người dân không muốn có nhiều tin tức mới hơn nếu chúng chỉ là hình ảnh chính trị gia tranh luận nảy lửa. Công chúng cần tác phẩm báo chí chất lượng, sự tin tưởng và câu trả lời về cách gỡ bỏ rào cản trước mắt.
Theo nghiên cứu từ Constructive Institute, các tòa soạn có thể đo lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ nhưng khó lường được người đọc nhận thấy tin tức quan trọng ra sao hay liệu tác phẩm đã xây dựng cầu nối xã hội. Điều này khiến báo chí bị cuốn vào vòng xoáy kinh tế sự chú ý. Thực tế, việc chạy theo tăng trưởng lượt xem không hiệu quả vì Google và Facebook đã chiếm tới 85% thị phần quảng cáo.
Ví dụ thành công từ NRK và Zetland
Đài truyền hình Na Uy NRK sau khi chuyển đổi hướng đi, đưa bài viết về môi trường ít tiêu cực hơn, giảm lượng tin bài và chú trọng hình ảnh, lượng người xem đã cải thiện. Năm 2023, một trong ba bài báo có lượt xem nhiều nhất là về khí hậu. Constructive Institute đã phát triển công cụ AI phát hiện tác phẩm báo chí xây dựng. Khi đưa tất cả bài báo về biến đổi khí hậu của NRK từ năm 2023 qua mô hình này, kết quả cho thấy các bài báo mang tính xây dựng có lượng độc giả nhiều hơn 50% (149.000 so với 93.000). Thời gian đọc cũng cao hơn.
Zetland của Đan Mạch, thành lập hơn 10 năm trước, thay vì sản xuất hơn 300 tin bài mỗi ngày, chỉ đưa ra hai tin bài mỗi ngày: một bản tin toàn cảnh buổi sáng và một câu chuyện đặc sắc trong ngày. Đến nay, họ vẫn có hơn 40.000 lượt đăng ký trả phí hàng tháng.
AI và vai trò của con người trong tòa soạn
Ông Haagerup cho rằng AI tạo sinh có thể hủy hoại báo chí nhưng cũng có thể nâng đỡ nếu sử dụng đúng cách. Nếu để AI can thiệp sâu vào quá trình sáng tạo như xây dựng khung bài phỏng vấn, đặt tiêu đề, làm dàn ý, công nghệ này sẽ làm xói mòn giá trị báo chí. Nếu nhà báo không quan tâm tới những gì mình viết, tại sao độc giả phải dành thời gian?
Nhiều tòa soạn ứng dụng AI mà không hiểu đủ về công nghệ. Tại Mỹ, có tòa soạn AI nơi công nghệ thay thế nhiều công việc con người. Mô hình này có thể nhân rộng, nhưng con người mới làm nên một tòa soạn, không phải máy móc. Độc giả không thể tin tưởng hoàn toàn vào thuật toán. Khả năng tư duy và lòng trắc ẩn là thứ giúp con người làm nên tác phẩm báo chí mang tính xây dựng.
Về chi phí ứng dụng AI ở các nước đang phát triển, ông cho rằng nếu áp dụng AI chỉ để cạnh tranh, rất khó xây dựng chiến lược dài hạn. Nội dung AI đang rải rác trên mạng xã hội, và có người thực sự tin vào nó. Báo chí không cần phải giống mạng xã hội. AI có thể khiến ranh giới giữa nhà báo và cỗ máy bị mờ đi, trong khi thuật toán không có khả năng thể hiện lòng trắc ẩn và kết nối cộng đồng.
Ông Haagerup nhấn mạnh chúng ta không thể kiểm soát được AI. Trẻ em sử dụng AI cho bài tập, người lớn dùng AI để tìm kiếm tin tức. AI là một phần của tương lai và trong các tòa soạn. Giờ đây, cần những nhà báo có tư duy và phản biện tốt để làm nên nền báo chí kiến tạo. Báo chí xây dựng không phải chỉ đưa ra giải pháp và né tránh phê bình, mà vẫn dựa trên tôn trọng sự thật, thẳng thắn nhìn nhận vấn đề và đưa ra giải pháp tiềm năng.
