Hành trình ly kỳ của bình gốm Hamsa: Linh điểu Chămpa trở về sau thập niên thất lạc
Sau vẻ đẹp lộng lẫy ấy là câu chuyện về linh điểu Hamsa – vật cưỡi của thần Brahma – và cuộc du hành đầy gian truân của hiện vật gốm Chămpa quay trở lại Việt Nam sau nhiều thập niên thất tán. Trong Hindu giáo, mỗi vị thần tối cao đều sở hữu một linh thú làm phương tiện di chuyển: Thần Shiva có bò Nandin, thần Vishnu sở hữu chim thần Garuda, và Brahma cưỡi ngỗng Hamsa, biểu tượng của trí tuệ, sự tinh khiết cùng năng lực phân biệt thiện ác.
Bảo vật Hamsa gây chấn động giới sưu tầm
Chính vì thế, sự xuất hiện của bình gốm Hamsa giữa một triển lãm đầy cổ vật quý hiếm đã khiến giới sưu tầm phải sửng sốt. Chủ nhân, một nhà sưu tập ẩn danh, tiết lộ rằng anh đã phải theo đuổi nhiều năm trời mới thuyết phục được vị chủ tịch một tập đoàn xe hơi Nhật Bản nhượng lại hiện vật này. Những đường khắc tinh xảo, mảng men sống động, dáng đuôi uốn lượn hay tư thế ngậm sen gợi nhớ đến hình tượng phượng hoàng thời Lý, nhưng chiếc mỏ thon dẹt đã hé lộ danh tính thật sự: Ngỗng thần Hamsa trong nghệ thuật Chămpa cổ đại.
Brahma trong dòng chảy Hindu giáo Đông Nam Á
Trong nghệ thuật Hindu tại Ấn Độ, Indonesia, Campuchia và Việt Nam, hai vị thần Shiva và Vishnu thường xuất hiện nhiều hơn so với thần Brahma. Theo huyền tích Hindu, thần Brahma sinh ra trên đóa sen mọc từ rốn của thần Vishnu – vị thần bảo tồn – và bắt đầu công cuộc sáng tạo, bao gồm cả người con gái Saraswati, nữ thần của tri thức, âm nhạc và trí tuệ. Sự rung cảm trước sắc đẹp và dục tính đã khiến thần Brahma lấy con gái mình làm vợ, sinh ra con người cùng vạn vật. Đây cũng là một trong những lý do giải thích vì sao hàng ngàn đền đài Hindu trên thế giới lại rất hiếm khi thấy các đền thờ dành riêng cho thần Brahma.
Lần theo dấu vết của các di tích, đền đài thờ thần Brahma ở Đông Nam Á, người ta có thể tìm đến miền đông đảo Java, Indonesia, nơi có địa danh nổi tiếng gắn liền với thần tích của Brahma là núi lửa Bromo – vẫn còn hoạt động cho đến ngày nay. Tên gọi của ngọn núi lửa này chính là bắt nguồn từ tên thần Brahma. Đền thờ thần Brahma được dựng lên dưới chân núi và được cộng đồng dân làng Tengger chăm sóc, thờ tự qua nhiều thế hệ.
Hamsa giữa rừng hoang Campuchia
Trong hành trình khám phá miền chùa tháp Campuchia, ấn tượng mạnh mẽ không chỉ đến từ Angkor Wat hay Bayon, mà còn là cuộc hội ngộ với đàn Hamsa tại đền Preah Khan thuộc tỉnh Preah Vihear. Ngôi đền này được xây dựng từ thế kỷ thứ 9, khác biệt với đền Preah Khan trong quần thể Angkor được xây vào thế kỷ 12. Bị lãng quên hàng thế kỷ, Preah Khan ở Preah Vihear vẫn giữ nguyên vẻ hoang sơ, u tịch. Điều đặc biệt là cây cầu đá dẫn vào đền được nâng đỡ bởi đàn ngỗng Hamsa dang cánh, một chi tiết kiến trúc độc đáo nhất trong toàn bộ hệ thống đền tháp của nền văn minh Angkor.
Hamsa tại đây được tạc với khối lớn, đồ sộ, công phu và sống động, hiện lên mạnh mẽ trên nền đá, bố cục cạnh tượng rắn thần Naga và đài sen, như nhắc lại tích truyện thần Vishnu đản sanh Brahma theo huyền tích. Ở Campuchia, Hamsa còn xuất hiện tại đền Banteay Srei, biểu trưng cho nghệ thuật điêu khắc thời kỳ Angkor, được xây dựng hoàn toàn bằng đá sa thạch hồng. Giữa vô số phù điêu kể chuyện Mahabharata và Ramayana, hình tượng Brahma cưỡi Hamsa được thể hiện rõ nét với kỹ thuật chạm trổ tinh mỹ, sắc nét, tạo nên một vẻ đẹp riêng biệt, không thể tìm thấy ở bất kỳ đền tháp nào khác.
Khi linh vật hồi hương về đất Việt
Từ những ngôi đền xa xưa ở Java và Campuchia, hành trình đưa chúng ta trở lại Việt Nam để đối diện với hiện vật Hamsa vừa mới "hồi quốc". Sau nhiều năm lưu lạc do nạn chảy máu cổ vật, sự trở về của bình gốm Hamsa dường như phản ánh một làn sóng mới: Tinh thần bảo tồn và trân trọng di sản trong cộng đồng những người yêu cổ ngoạn đang trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Nhà sưu tập chia sẻ rằng để có được cổ vật này, tiền bạc không phải là chìa khóa quyết định: "Chủ nhân hiện vật không thiếu tiền, và hiện vật này cũng là một điểm nhấn nổi bật trong bộ sưu tập gốm cổ mà ông đang sở hữu. Tôi chỉ có thể dùng thời gian, sự chân thành và chờ đợi cơ duyên. Khi ông ấy sẵn lòng để con ngỗng trở về Việt Nam, tôi cảm thấy mình thật may mắn và hạnh phúc".
Ở Việt Nam, dấu tích về việc thờ tự thần Brahma xuất hiện tại thánh địa Mỹ Sơn qua bức phù điêu mô tả cảnh thần đản sinh, cùng các tháp Dương Long, Chánh Lộ hay tháp Mẫm cũng còn lưu giữ các mảng chạm về vị thần này. Tuy nhiên, hiện vật gốm mang dáng Hamsa, còn nguyên vẹn và được chế tác tinh xảo như chiếc bình vừa trở về là vô cùng hiếm có. Có lẽ, xưa kia, bình gốm Hamsa được tạo tác để sử dụng trong các nghi lễ tôn thờ thần Brahma. Dựa trên kỹ thuật tạo hình, cốt gốm và sắc men, bình gốm Hamsa có nhiều điểm tương đồng với phong cách gốm cổ Gò Sành, dòng gốm lừng danh một thời của kinh đô Vijaya từ thế kỷ 11 đến 15.
Hamsa, với chiếc cổ vươn kiêu hãnh, dáng vẻ uy nghi mà hiền hòa, gói trọn tinh thần của trí tuệ và sự thanh lọc, biểu tượng cho khả năng "lọc bùn giữ sữa" trong thần tích Hindu. Giữa mùa xuân mới, hành trình theo chân con ngỗng Hamsa từ miền Java xa xôi, qua rừng hoang Preah Vihear, đến những đền tháp Chăm rêu phong và rồi trở về quê hương để gặp lại hiện vật quý giá này, không chỉ mở ra cánh cửa bước vào thế giới thần thoại, mà còn nhắc nhớ về những giá trị từng bị đánh mất, nay đang được người Việt nỗ lực tìm về, nâng niu và gìn giữ cho thế hệ mai sau.
