Bánh Chưng, Bánh Dày Và Mâm Ngũ Quả: Biểu Tượng Văn Hóa Và Đạo Hiếu Nghĩa Ngày Tết
Bánh chưng, bánh dày và mâm ngũ quả là những hương vị không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên vào những ngày Tết ở Việt Nam. Quan niệm này đã in sâu vào tâm thức của những người con đất Việt qua nhiều thế hệ. Theo nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà, tác giả của sách Thờ cúng cổ truyền Việt Nam, những lễ vật này ẩn chứa những ý nghĩa văn hóa và tinh thần độc đáo, thú vị, phản ánh triết lý sống và đạo hiếu nghĩa trong thờ cúng tổ tiên.
Biểu Tượng Của Đất Trời Và Triết Lý Ngũ Hành
Bánh chưng, bánh dày là những loại bánh có lịch sử lâu đời trong ẩm thực truyền thống của Việt Nam, được sử sách ghi chép lại. Trong cuốn Lĩnh Nam chích quái, mục Truyện bánh chưng ghi chép rằng sau khi đánh bại giặc Ân, vua Hùng thứ 6 triệu tập các quan Lang và công tử, yêu cầu tìm lễ vật dâng cúng Tiên Vương. Lang Liêu, người con thứ mười tám, do nghèo khó nên không tìm được sản vật quý hiếm, nhưng nhờ giấc mơ được thần nhân mách bảo, đã dùng những nông sản thường ngày gồm gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong để tạo ra bánh chưng, bánh dày.
Bánh dày màu trắng, có hình tròn, tượng trưng cho trời. Bánh chưng có hình vuông, tượng trưng cho đất. Hương vị bánh như lời gợi nhắc về vai trò của cây lúa và thiên nhiên trong nền văn minh lúa nước của người Việt. Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà chia sẻ: “Bánh chưng, bánh dày đi chung với nhau thể hiện sự hòa hợp, cân bằng giữa trời và đất, giữa con người và thiên nhiên. Chúng được gửi gắm những mong muốn về cuộc sống ấm no, thịnh vượng và triết lý âm dương giao hòa của ông cha”.
Ngoài ra, bánh chưng được bọc bằng lớp lá bên ngoài, có nhân bên trong ruột tượng trưng cho công ơn sinh thành, sự chở che, đùm bọc của cha mẹ dành cho con cái. Theo nhà nghiên cứu, bánh chưng còn chứa đựng triết lý ngũ hành vận động khi hội đủ 5 yếu tố là mộc, hỏa, thổ, kim và thủy, thể hiện qua màu sắc của các nguyên liệu.
Mâm Ngũ Quả: 'Thời Trân' Của Đất Nước Nông Nghiệp
Triết lý ngũ hành vận động còn được thể hiện qua mâm ngũ quả. Mỗi mâm ngũ quả phải có 5 loại trái cây với 5 màu sắc khác nhau, đại diện cho 5 yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Theo ông Trà, mâm ngũ quả của mỗi miền không giống nhau và tùy theo mùa vụ. Các loại trái cây này được gọi là “thời trân”, tức trân bảo theo từng thời. “Mùa nhãn cúng nhãn, mùa hồng cúng hồng, mùa đu đủ cúng đu đủ. Khi dâng cúng cho tổ tiên, ai cũng mong muốn dâng lên những gì tốt nhất, ngon nhất”, ông nói thêm.
Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, nhà nghiên cứu cho biết bánh trái và hoa quả trên mâm cúng còn được xem như một hình thức nghệ thuật dân gian, phản ánh rõ nét văn hóa của đất nước nông nghiệp. Những lễ vật này được kết tinh từ thành quả lao động, là món ăn quen thuộc, gần gũi trong đời sống hàng ngày của người Việt.
Đạo Hiếu Nghĩa: 'Quốc Bảo' Lưu Truyền Qua Thế Hệ
Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà nhấn mạnh điều căn cốt nhất trong thờ cúng là đạo hiếu nghĩa. “Vượt qua tín ngưỡng tôn giáo, không gian vùng miền. Dù miền xuôi hay miền ngược, miền Bắc, miền Trung hay miền Nam đều có đạo hiếu nghĩa. Đây chính là ‘quốc bảo’ lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà con cháu nên gìn giữ”, ông chia sẻ.
Trong bối cảnh đời sống và xã hội không ngừng biến đổi, ông cho rằng nghi lễ có thể giản lược về hình thức, lễ vật không cần cầu kỳ, chỉ cần vẫn giữ được sự trang nghiêm và lòng thành kính với tổ tiên thì việc thờ cúng vẫn trọn vẹn. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong việc bảo tồn truyền thống mà vẫn phù hợp với nhịp sống hiện đại.
Như vậy, bánh chưng, bánh dày và mâm ngũ quả không chỉ đơn thuần là lễ vật dịp Tết, mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc, mang triết lý sống và đạo hiếu nghĩa, góp phần làm phong phú thêm bản sắc dân tộc Việt Nam trong những ngày đầu năm mới.
