Văn bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần, tọa lạc tại xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An, đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2026. Đây là dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa to lớn của di sản, đồng thời mở ra hướng bảo tồn gắn với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch bền vững.
Giá trị lịch sử và văn hóa của bia Ma Nhai
Bia Ma Nhai nằm bên dòng sông Lam thơ mộng, được bao bọc bởi đại ngàn Pù Mát. Vùng đất Con Cuông từ lâu là nơi quần cư của đồng bào các dân tộc Thái, Đan Lai, Kinh, ghi dấu nhiều sự kiện quân sự trọng đại. Vào thế kỷ XI, triều Lý đã cử Uy Minh Vương Lý Nhật Quang trị nhậm, xây dựng Cự Đồn (Con Cuông) thành căn cứ tiền tiêu. Đến thế kỷ XIV, vương triều Trần sau ba lần đại thắng quân Nguyên-Mông phải đối phó với các thế lực quấy nhiễu biên cương phía tây.
Mùa thu năm Ất Hợi (1335), Thượng hoàng Trần Minh Tông thân chinh dẹp loạn chúa Ai Lao Bổng, uy thế vang dội khắp Kiềm Châu, Mật Châu. Các thế tử Chiêm Thành, Chân Lạp, Xiêm và tù trưởng bộ tộc thiểu số đến dâng sản vật. Để khẳng định chủ quyền, Thượng hoàng lệnh cho Phát vận sứ Nguyễn Trung Ngạn soạn văn khắc vào vách núi đá Thành Nam (núi Trầm Hương).
Đặc điểm độc đáo và kỷ lục
Văn bia ngắn gọn chỉ 14 dòng với 155 chữ, khắc sâu trên vách đá vôi diện tích 213cm x 155cm. Mỗi chữ có đường kính trung bình 10,5 cm, xếp vào hàng bia đá có nét chữ lớn nhất Việt Nam. Sách Đại Nam nhất thống chí chép: “chữ to bằng bàn tay, khắc sâu vào đá hơn 1 tấc, nay hãy còn”. Đây là một trong những bia Ma Nhai cổ nhất miền Trung và có niên đại cổ thứ hai tại Việt Nam.
Năm 2011, bia được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Đến năm 2026, Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.
Kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị
Ông Trần Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Con Cuông nhấn mạnh: “Việc Văn bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật quốc gia là dấu mốc quan trọng để địa phương bước sang một giai đoạn mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản”. Xã đang khẩn trương lập quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 khu vực di tích để trình phê duyệt.
Địa phương nghiên cứu ứng dụng công nghệ số hóa 3D và thực tế ảo (VR), cho phép du khách quan sát từng nét chữ cổ, nghe thuyết minh lịch sử, tái hiện không gian cuộc thân chinh năm 1335 mà không tiếp xúc trực tiếp với bề mặt hiện vật.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An, ông Thái Văn Thành, khẳng định: việc bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật quốc gia là sự ghi nhận xứng đáng, đặt ra trách nhiệm bảo tồn nguyên trạng, phát huy giá trị gắn với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa. Lãnh đạo tỉnh đề nghị các ngành chức năng xây dựng quy hoạch tổng thể, đầu tư hạ tầng, đẩy mạnh quảng bá để di sản trở thành điểm đến hấp dẫn trên hành trình khám phá miền tây Nghệ An.
