Từ câu nói trong Luận ngữ đến thực tế lịch sử Việt Nam
Câu nói "Nhà Chu có tám hiền sĩ gồm Bá Đạt, Bá Quát v.v." được ghi lại trong Luận ngữ, cuốn sách kinh điển của nhà Nho, dù chỉ vỏn vẹn đôi lời nhưng vẫn mang sức mạnh quyền uy to lớn. Không ngờ, Bá Đạt và Bá Quát lại trở thành những cái tên được giới Nho sĩ Việt Nam hết sức ưa chuộng và sử dụng rộng rãi qua các thời kỳ.
Những nhân vật lịch sử mang tên Bá Đạt, Bá Quát
Lịch sử Việt Nam ghi nhận nhiều nhân vật nổi tiếng mang tên này, chẳng hạn như Lê Bá Quát, tự là Bá Đạt, một học trò giỏi của Chu Văn An, từng làm quan dưới triều Trần Dụ Tông. Cùng thời, có Lê Bá Đạt được thăng làm tri phủ phủ Bắc Bình vào năm 1468. Đáng chú ý, cũng trong năm đó, một Lê Bá Đạt khác đã gây scandal khi phi ngựa giữa chợ đông, để gia nô đánh người, khiến cha ông bị cách chức. Ngoài ra, còn có Trịnh Bá Quát và Nguyễn Bá Đạt bị xử tử dưới thời Lê Chiêu Tông, cùng Phan Bá Đạt giữ chức Thượng thư bộ Lễ kiêm bộ Hình dưới triều vua Minh Mạng.
Ý nghĩa của việc đặt tên theo kinh điển
Khi đặt tên cho hai đứa con sinh đôi, ông thầy thuốc Cao Huy Tham đã phải đắn đo suy nghĩ rất nhiều, lục tìm trong ký ức những câu châm ngôn có xuất xứ kinh điển. Rõ ràng, tên của hai anh em hiền sĩ nhà Chu được nhắc tới trong Luận ngữ là lựa chọn chẳng thể hợp lý hơn. Ông đặt tên cho anh con chào đời trước là Bá Đạt, cậu em ra sau là Bá Quát.
Với cá tính quái kiệt cùng tư tưởng cao kỳ từ khi còn trẻ, Cao Bá Quát không chịu nổi những quy cách câu nệ chữ nghĩa đến tủn mủn của hệ thống thi cử đương thời. Mặc dù con đường thi cử và hoạn đồ trắc trở, nhưng ngay từ đầu, khi quyết định dấn thân vào quan trường, họ Cao đã lập chí kinh bang tế thế để gây dựng công danh. Điều này bộc lộ qua tên tự ngầm ví mình với người bề tôi góp sức xây dựng nên một "nhà Chu" thịnh trị: Chu Thần.
Mục đích cao cả của danh tính trong quan niệm Nho giáo
Đối với Nho sĩ, mục đích cao cả của cuộc đời có lẽ chẳng có gì hơn việc gây dựng công danh, lưu lại tên tuổi cùng trời đất. Chí ít, họ tạo dựng niềm tin và con đường để dấn thân như vậy. Có một Hưng Đạo vương từng khích lệ tướng sĩ đánh quân Nguyên: "Chẳng những đời ta đắc chí, mà các ngươi trăm đời sau, vẫn bất hủ tên thơm; chẳng những tên thụy của ta mãi mãi để đời, mà tên họ của các ngươi cũng lưu lại tiếng thơm vào sử sách".
Danh tính, thứ căn cước để đời trong nhãn quan Nho giáo, bởi vậy không thể là từ ngữ thô tục tầm thường. Nó phải được trang hoàng bằng chữ hay nghĩa đẹp, thể hiện được sự văn nhã, súc tích, cũng như chí hướng của kẻ sĩ đại phu. Nếu tên khai sinh được đặt sẵn là sự bị động mang tính áp đặt, thì những tên tự, hiệu được đặt sau này thường là sự chủ động có ý thức. Vua Minh Mạng bởi vậy nhắn nhủ: "Nhìn đến cái tên nghĩ ngay tới ý nghĩa, làm sao phải khiến cha mẹ vẻ vang, khiến tên tuổi lẫy lừng".
Từ tên tự đến các hình thức xưng hô trong xã hội
Khi ý thức về giá trị bản thân đã bén rễ, cũng là lúc lòng tự tôn được gây dựng vững chắc. Trong giao tiếp xã hội thông thường, nhỏ dùng tên, trưởng thành đặt tự, mục đích là nhằm kính trọng húy danh. Để người khác khỏi cảm thấy ngại ngần khi phạm tới tên húy, cũng như gìn giữ được sự tôn nghiêm, người ta đặt thêm một cái tên phái sinh, dùng thay cho tên gốc, gọi là tên tự. Trong hầu hết trường hợp, tên tự là sự gợi nhắc về tên gốc, có liên hệ ý nghĩa nhất định, hoặc thể hiện một nét đạo đức, một tinh thần thường trực hướng về.
Việc xưng hô bằng tên tự ngoài bày tỏ thái độ tôn trọng, còn thể hiện phần nào quan hệ thân quen. Chẳng hạn, Tùng Thiện Vương Miên Thẩm viết thơ về Cao Bá Quát đặt tên "Nhớ Cao Chu Thần". Cao Bá Quát làm thơ họa lại Vũ Tông Phan, gọi bạn là "Vũ Hoán Phủ tiên sinh". Trong trường hợp xã giao, bày tỏ thái độ kính trọng, họ đi kèm tên hiệu hoặc chức danh là cách xưng hô phổ biến hơn cả.
Những căn cước đặc biệt và ý nghĩa văn hóa
Ngoài những tên hiệu đặc biệt được đặt khi mất, tên trai hiệu, bút hiệu là những căn cước có thể tùy ý đặt dùng, không hạn chế số lượng. Chúng thường ghi lại những trải nghiệm của đời sống cá nhân, cảnh vật xung quanh nơi đọc sách, hoặc tâm trạng, tinh thần hướng vọng ở thời điểm nào đó trong cuộc đời. Điều này cho thấy, danh tính không chỉ là một nhãn hiệu, mà còn là một phần của lịch sử và văn hóa, phản ánh sâu sắc tinh thần thời đại.
(Trích từ cuốn 'Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt', tác giả Trần Quang Đức, NXB Thế giới, Công ty Nhã Nam)
