Các quốc gia thành viên ASEAN đang tích cực triển khai nhiều sáng kiến và chương trình hợp tác nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của Đông Nam Á, một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng nhất thế giới.
Đông Nam Á - trung tâm đa dạng sinh học toàn cầu
Theo Trung tâm Đa dạng Sinh học ASEAN, dù chỉ chiếm hơn 3% diện tích đất liền toàn cầu, khu vực Đông Nam Á lại là nơi sinh sống của hơn 25% các loài thực vật và động vật đã được mô tả trên Trái Đất. Với địa hình đa dạng bao gồm rừng mưa nhiệt đới, rừng khô, núi cao, đồng bằng châu thổ, vùng đất ngập nước nội địa và hệ sinh thái hang động karst, Đông Nam Á cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật, trong đó có nhiều loài đặc hữu.
Khu vực này sở hữu 173.000 km bờ biển và hơn 25.000 hòn đảo lớn nhỏ, là nơi cư trú của hơn 50% dân số khu vực. Biển Đông Nam Á cung cấp thực phẩm cho hơn 100 triệu người dân, đồng thời ngành thủy sản đóng góp đáng kể vào sinh kế và xuất khẩu của nhiều quốc gia.
Về đa dạng sinh học biển, khu vực này là trung tâm đa dạng sinh học biển của thế giới. Tam giác san hô Đông Nam Á sở hữu các rạn san hô rộng lớn và đa dạng, chiếm hơn 28% (gần 70.000 km2) tổng diện tích san hô toàn cầu. Các vùng đất ngập nước đóng vai trò là môi trường sống quan trọng cho nhiều loài chim, động vật có vú, cá, lưỡng cư, nhuyễn thể và côn trùng, đồng thời là nguồn thức ăn và nơi sinh sản cho cá, cũng như điểm dừng chân cho các loài chim di cư.
ASEAN đã công bố tổng cộng 26.592 km² là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế và các địa điểm Ramsar. Khu vực này cũng có hơn 2 triệu km² rừng, chiếm khoảng 47% diện tích vào năm 2020. Hệ sinh thái rừng đóng góp đáng kể cho nông nghiệp, an ninh lương thực, tăng trưởng kinh tế và là nơi cư trú của nhiều sinh vật, bao gồm nhiều loài đặc hữu.
Giá trị đa dạng sinh học của Đông Nam Á không chỉ nằm ở sự phong phú về loài mà còn ở tính đặc hữu và không thể thay thế. ASEAN hiện có bốn điểm nóng đa dạng sinh học: Indo-Burma (bao gồm Việt Nam), Sundaland, Wallacea và Philippines. Khu vực này có tỷ lệ các loài chim và động vật có vú đặc hữu cao nhất (9% và 11%) và tỷ lệ các loài thực vật có mạch đặc hữu cao thứ hai (25%) so với các vùng nhiệt đới khác. Hơn hai nghìn loài mới đã được phát hiện ở khu vực ASEAN trong hai thập kỷ qua.
Nỗ lực bảo vệ hệ sinh thái chung
Tuy nhiên, các hệ sinh thái rừng và biển ở Đông Nam Á đang chịu nhiều áp lực từ khó khăn trong kiểm soát, cân bằng khai thác và bảo tồn, các hoạt động của con người như nông nghiệp, áp lực dân số và biến đổi khí hậu. Theo ước tính, rừng ASEAN giảm 160.000 km², tương đương khoảng 8.000 km² mỗi năm, trong khi tốc độ mất rừng toàn cầu là 100.000 km²/năm (giai đoạn 2015-2020).
Để bảo vệ đa dạng sinh học, các quốc gia ASEAN đã triển khai nhiều cơ chế và chương trình hợp tác nhằm bảo tồn hệ sinh thái đặc trưng, các loài động thực vật nguy cấp, thúc đẩy hợp tác quản lý, chia sẻ và phục hồi các khu vực sinh thái, đồng thời phát triển bền vững thông qua giáo dục, du lịch và quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Một trong những chương trình nổi bật là Chương trình Vườn Di sản ASEAN (AHP), được thành lập để nhấn mạnh tầm quan trọng của các khu bảo tồn chọn lọc. Hiện chương trình đã mở rộng với hơn 60 Vườn Di sản tại 11 quốc gia thành viên ASEAN, bảo vệ toàn bộ quang phổ các hệ sinh thái đại diện của khu vực. Trung tâm ASEAN về Đa dạng Sinh học đảm nhận vai trò Ban Thư ký của Chương trình AHP và Ủy ban AHP, với đại diện từ 11 quốc gia thành viên.
Nhằm bảo vệ môi trường sống của chim nước, Công ước Ramsar về các vùng đất ngập nước với sự tham gia của các quốc ASEAN cung cấp khung hành động quốc gia và hợp tác quốc tế để bảo tồn và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước. Ngoài ra, Chương trình bảo tồn đất ngập nước và chim nước di cư (ASEAN Flyway Network) đã nâng cao hợp tác khu vực, tăng cường năng lực quản lý các vùng đất ngập nước, bảo vệ chim nước di cư và nâng cao nhận thức cộng đồng.
Nhờ các chương trình này, ASEAN đã bảo vệ được hàng chục khu vực quan trọng, nâng cao kiến thức và năng lực quản lý khu bảo tồn. Các chương trình hợp tác kết hợp nghiên cứu khoa học và giáo dục như Chương trình Thanh niên ASEAN về Đa dạng Sinh học, Sáng kiến Xanh ASEAN với mục tiêu trồng 10 triệu cây trong 10 năm nhằm phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái đất liền đã tạo ra mạng lưới chia sẻ kiến thức giữa các quốc gia thành viên, từ đó tăng cường khả năng phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ các loài quý hiếm.
Bên cạnh đó, các quốc gia ASEAN thường xuyên tổ chức hội thảo, hội nghị và chương trình nhằm thúc đẩy hợp tác chiến lược về bảo vệ môi trường, tạo cơ hội chia sẻ kiến thức khoa học, kinh nghiệm quản lý và các thực hành tốt nhất trong bảo tồn đa dạng sinh học.
Việt Nam tích cực tham gia bảo vệ đa dạng sinh học khu vực
Là một trong những quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao trên thế giới nhưng cũng chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu, Việt Nam đã và đang tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác môi trường ASEAN. Thông qua nhiều sáng kiến, chương trình hành động và hoạt động phối hợp khu vực, Việt Nam không chỉ góp phần bảo vệ môi trường trong nước mà còn đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực gìn giữ hệ sinh thái chung của Đông Nam Á.
Việt Nam đã tham gia các cơ chế hợp tác môi trường của ASEAN như Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN, Nhóm công tác ASEAN về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, cũng như các chương trình thực hiện Kế hoạch chiến lược ASEAN về môi trường. Nước ta thường xuyên phối hợp với các quốc gia thành viên trong nghiên cứu, chia sẻ dữ liệu, xây dựng chính sách và nâng cao năng lực quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Việt Nam cũng tích cực hưởng ứng các sáng kiến của ASEAN về ứng phó biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế xanh và quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên. Các hoạt động hợp tác trong lĩnh vực giảm phát thải khí nhà kính, thích ứng với nước biển dâng, phục hồi hệ sinh thái ven biển và thúc đẩy năng lượng sạch đang được triển khai ngày càng mạnh mẽ.
Không chỉ tham gia cam kết, Việt Nam còn là một trong những quốc gia tích cực thúc đẩy các chương trình môi trường của ASEAN, tham gia vào Chương trình Vườn Di sản ASEAN và đăng cai tổ chức các hội nghị về môi trường và hệ sinh thái trong khu vực. Nhiều nhà khoa học và nhà hoạt động môi trường Việt Nam đã tham gia góp ý chính sách và các hoạt động bảo tồn hệ sinh thái. Tại Việt Nam, GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh là một trong 10 người đầu tiên nhận danh hiệu Anh hùng đa dạng sinh học ASEAN.
Việt Nam tham gia mạng lưới các Vườn Di sản ASEAN nhằm bảo vệ những khu vực có giá trị sinh thái đặc biệt. Nhiều khu bảo tồn của Việt Nam đã được công nhận là Vườn Di sản ASEAN, góp phần thúc đẩy nghiên cứu khoa học, bảo tồn các loài nguy cấp và nâng cao nhận thức cộng đồng. Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, đến tháng 9/2025, Việt Nam có 15 Vườn Di sản ASEAN, bao gồm Hoàng Liên, Ba Bể, Vũ Quang, Bái Tử Long, Ngọc Linh, Chư Mom Ray, Kon Ka Kinh, U Minh Thượng, Bidoup - Núi Bà, Lò Gò - Xa Mát, Côn Đảo, Bạch Mã, Xuân Thủy, Đồng Nai và Pù Mát, là quốc gia có số lượng AHP nhiều nhất khu vực.
