Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ là nhu cầu của đời sống văn hóa mà còn là định hướng lớn trong chiến lược phát triển đất nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định: “Phát triển văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển bền vững của đất nước”. Thế hệ trẻ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc.
Vai trò của thế hệ trẻ trong bảo tồn văn hóa
Nhiều hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế, các chương trình nghệ thuật sáng tạo và những dự án văn hóa do thanh niên khởi xướng đã góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam ra thế giới. Trong bài viết “Tương lai cho thế hệ trẻ vươn mình”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Văn hóa là nền tảng tinh thần quan trọng trong quá trình phát triển toàn diện của thanh niên Việt Nam; đồng thời là sức mạnh mềm giúp Việt Nam khẳng định vị thế và hình ảnh trên trường quốc tế”.
Từ góc nhìn giáo dục, việc đưa các giá trị văn hóa truyền thống như tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng hay Làng Sình vào hoạt động dạy học và trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường là một cách cụ thể để thực hiện những định hướng lớn đó. Khi học sinh được tiếp cận di sản thông qua các hoạt động học tập, trải nghiệm và sáng tạo nghệ thuật, các em không chỉ hiểu thêm về truyền thống mà còn hình thành ý thức gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại hội nhập.
Tranh dân gian trong giáo dục nhà trường
Các dòng tranh dân gian Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng, đồng thời có giá trị giáo dục sâu sắc. TS Phan Thanh Sơn (Trường đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội) cho rằng: “Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay, phát huy tối đa giá trị của mỹ thuật truyền thống là yêu cầu cấp thiết, để những tác phẩm vừa mang hơi thở hiện đại, có giá trị kinh tế, vừa giúp các giá trị truyền thống được giữ gìn, phát huy”.
Cô giáo Nguyễn Thị Lan - Trường tiểu học - THCS Pascal (Hà Nội) chia sẻ: “Khi học sinh được quan sát, tìm hiểu và thử sáng tạo theo phong cách tranh dân gian, các em không chỉ rèn luyện khả năng thẩm mỹ mà còn hiểu thêm về đời sống văn hóa truyền thống của dân tộc. Những hình ảnh giản dị trong tranh dân gian thường tạo sự hứng thú, giúp học sinh dễ tiếp nhận và ghi nhớ các giá trị văn hóa”.
Trong những năm gần đây, nhiều trường học đã chủ động đưa di sản tranh dân gian vào các hoạt động giáo dục trải nghiệm. Tại Trường Pascal, nhà trường đã tổ chức cho học sinh tham gia các chuyến học tập trải nghiệm tại làng tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh). Học sinh được tìm hiểu quy trình làm tranh, quan sát nghệ nhân in tranh từ bản khắc gỗ, thử in tranh trên giấy điệp và lắng nghe những câu chuyện văn hóa gắn với từng bức tranh. Ngay trong không gian trường học, nhiều hoạt động sáng tạo cũng được tổ chức như tìm hiểu và thực hành vẽ tranh theo phong cách tranh Hàng Trống.
Tại Trường tiểu học Brendon (Hà Nội), trong giai đoạn 2015-2017, nhà trường đã triển khai chương trình dạy học mỹ thuật theo định hướng phát triển năng lực học sinh, dựa trên phương pháp của Dự án Hỗ trợ Giáo dục Mỹ thuật tiểu học do Vương quốc Đan Mạch tài trợ. So với chương trình truyền thống gồm khoảng 35 tiết mỗi năm với các phân môn như thường thức mỹ thuật, vẽ tranh, vẽ theo mẫu và nặn tạo dáng, chương trình mới được tổ chức theo 12-13 chủ đề học tập, nhấn mạnh trải nghiệm và sáng tạo của học sinh. Nhà trường cũng tăng cường thêm các tiết mỹ thuật hằng tuần để mở rộng không gian thực hành.
Thách thức và giải pháp cho giáo dục di sản bền vững
Tuy nhiên, những hoạt động như vậy vẫn chủ yếu xuất hiện ở một số trường học có điều kiện tổ chức trải nghiệm hoặc có sự quan tâm đặc biệt đến giáo dục di sản. Ở nhiều nơi, việc đưa tranh dân gian vào chương trình giáo dục vẫn còn mang tính đơn lẻ, chưa trở thành một hoạt động thường xuyên và có hệ thống. Để “sắc màu dân gian trong lớp học hôm nay” thật sự lan tỏa rộng rãi, cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa nhà trường, các cơ sở văn hóa, nghệ nhân làng nghề và các chương trình giáo dục di sản.
Để phát huy giá trị của tranh dân gian trong giáo dục hiệu quả, cần triển khai một số giải pháp mang tính thiết thực và đột phá.
Xây dựng hệ sinh thái học liệu số về tranh dân gian
Trong bối cảnh chuyển đổi số trong giáo dục, việc xây dựng một hệ sinh thái học liệu số về các dòng tranh dân gian Việt Nam là giải pháp mang tính đột phá và lâu dài. Các nguồn học liệu có thể bao gồm thư viện hình ảnh số hóa tranh dân gian, video về quy trình làm tranh, bản đồ tương tác về các làng nghề, cùng với các bài giảng điện tử tích hợp trong môn Mỹ thuật và các hoạt động giáo dục trải nghiệm. Khi được số hóa và tích hợp trên các nền tảng học tập trực tuyến, tranh dân gian không chỉ được bảo tồn tốt hơn mà còn có khả năng tiếp cận rộng rãi với học sinh ở nhiều vùng miền khác nhau.
Phát triển các dự án học tập liên môn
Một hướng tiếp cận hiệu quả là tổ chức các dự án học tập liên môn (project-based learning) trong đó tranh dân gian trở thành chất liệu sáng tạo cho học sinh. Trong các dự án này, học sinh có thể nghiên cứu lịch sử hình thành của các dòng tranh trong môn Lịch sử, tìm hiểu biểu tượng văn hóa trong môn Ngữ văn, đồng thời sáng tạo các sản phẩm thiết kế lấy cảm hứng từ tranh dân gian trong môn Mỹ thuật hoặc Công nghệ. Cách tiếp cận liên môn giúp học sinh nhìn nhận di sản không chỉ ở góc độ nghệ thuật mà còn ở phương diện văn hóa, lịch sử và xã hội.
Khuyến khích sáng tạo nghệ thuật đương đại
Bên cạnh việc học tập và tìm hiểu giá trị truyền thống, cần tạo điều kiện để học sinh sáng tạo những sản phẩm nghệ thuật mới dựa trên cảm hứng từ tranh dân gian. Các cuộc thi thiết kế, sáng tác tranh, minh họa sách, thiết kế sản phẩm văn hóa hoặc truyền thông số có thể được tổ chức trong nhà trường với chủ đề khai thác hình ảnh và biểu tượng của tranh dân gian. Việc kết hợp giữa mỹ thuật truyền thống và ngôn ngữ sáng tạo đương đại không chỉ giúp học sinh phát huy năng lực nghệ thuật mà còn góp phần đưa các giá trị của tranh dân gian bước vào đời sống văn hóa hiện đại.
Xây dựng mạng lưới kết nối nhà trường - làng nghề - thiết chế văn hóa
Để việc giáo dục di sản đạt hiệu quả bền vững, cần hình thành mạng lưới hợp tác giữa nhà trường, các nghệ nhân, làng nghề truyền thống và các thiết chế văn hóa như bảo tàng, trung tâm văn hóa hoặc không gian sáng tạo. Sự kết nối này giúp học sinh có cơ hội tiếp cận trực tiếp với môi trường văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện để các nghệ nhân tham gia vào hoạt động giáo dục thông qua các buổi giao lưu, hướng dẫn thực hành hoặc workshop nghệ thuật.
Khi được tiếp cận bằng những phương thức giáo dục phù hợp và sáng tạo, các dòng tranh dân gian không chỉ được bảo tồn như một di sản nghệ thuật truyền thống mà còn trở thành nguồn cảm hứng văn hóa cho thế hệ trẻ hôm nay. Việc đưa những sắc màu dân gian vào lớp học chính là cách để kết nối quá khứ với hiện tại, giúp học sinh hiểu, yêu và tự hào hơn về bản sắc văn hóa dân tộc. Từ đó, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục được lan tỏa và sáng tạo trong đời sống đương đại, góp phần nuôi dưỡng những giá trị văn hóa bền vững cho tương lai.
