Ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa VI của nước Việt Nam thống nhất đã thông qua Nghị quyết chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành thành phố Hồ Chí Minh. Sự kiện này đánh dấu cột mốc tròn 50 năm thành phố vinh dự mang tên vị lãnh tụ vĩ đại, sau hơn 3 thế kỷ hình thành và phát triển từ vùng đất khẩn hoang.
Hơn 300 năm hình thành và phát triển
Năm 1698, chúa Nguyễn cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phương Nam, lập phủ Gia Định gồm hai huyện Phước Long và Tân Bình (Sài Gòn). Dưới triều Nguyễn, Gia Định cùng Thăng Long và Phú Xuân là thủ phủ của ba miền. Sài Gòn - Gia Định là thành thị trẻ nhất nhưng nổi trội về kinh tế, giao thương.
Như phân tích của PGS.TS Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội khoa học lịch sử TPHCM, vào năm 1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã tìm đến Sài Gòn - đô hội bậc nhất xứ Đông Dương - để lên tàu đi tìm đường cứu nước. Sài Gòn là mảnh đất của lưu dân mở cõi, nơi giao thoa văn hóa Việt, Hoa, Khmer. Trong Gia Định Thành Thông Chí, Trịnh Hoài Đức mô tả trấn Phiên An có người Việt, Hoa, Thái Lan và Tây phương cùng sinh sống, thuyền buôn tấp nập, là đô hội lớn nhất cả nước.
Thời kỳ thuộc địa và hai cuộc kháng chiến
Tháng 2/1859, thực dân Pháp tấn công Gia Định. Năm 1862, triều đình Huế nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp. Pháp quy hoạch Sài Gòn thành "Hòn ngọc Viễn Đông", xây dựng Dinh Norodom, Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Trung tâm, Nhà hát Thành phố và hệ thống đường bàn cờ. Tuy nhiên, sự khai thác thuộc địa dẫn đến các phong trào đấu tranh.
Đêm 24/8/1945, quần chúng Sài Gòn khởi nghĩa giành chính quyền. Sau Hiệp định Geneva 1954, Sài Gòn là thủ đô Việt Nam Cộng Hòa. Trong Chiến dịch Tết Mậu Thân 1968, biệt động tấn công các cơ quan đầu não, làm thay đổi cục diện chiến tranh. Đúng 11h30 ngày 30/4/1975, xe tăng Quân Giải phóng húc đổ cổng Dinh Độc Lập, kết thúc 30 năm chia cắt.
Thành phố mang tên Bác và chặng đường 50 năm
Sau ngày thống nhất, TPHCM đối mặt với muôn vàn thử thách: thất nghiệp cao, tệ nạn xã hội, cơ chế bao cấp. Tinh thần đổi mới, sáng tạo được khơi dậy, thành phố đi đầu với các quyết sách "xé rào". TPHCM xây dựng Khu chế xuất Tân Thuận - khu chế xuất đầu tiên của cả nước, phát triển Khu Công nghệ cao, thu hút FDI, xóa đói giảm nghèo. Liên tục nhiều thập kỷ, TPHCM giữ vị trí đầu tàu kinh tế, đóng góp lớn vào GDP cả nước.
Mở rộng không gian, hướng tới siêu đô thị toàn cầu
Ngày 1/7/2025, TPHCM hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, tạo thành siêu đô thị với dân số 14 triệu người, diện tích 6.772 km2. Thành phố được Trung ương trao cơ chế đặc thù, chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt.
Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định: Sau hơn 50 năm, TPHCM luôn là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế; là đầu tàu tăng trưởng. Tuy nhiên, phát triển chưa tương xứng tiềm năng, còn điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, nguồn lực. Nghị quyết nêu rõ: "Trong kỷ nguyên phát triển mới, TPHCM cần phát huy vai trò đô thị đặc biệt, tiên phong mở đường về mô hình phát triển, thể chế và quản trị hiện đại".
50 năm mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TPHCM đã chuyển mình từ đô thị chiến tranh thành biểu tượng năng động, sáng tạo. Khát vọng tăng trưởng hai con số và tầm nhìn siêu đô thị toàn cầu là lời hứa của thế hệ hôm nay với những người đã xây dựng và giữ gìn mảnh đất Sài Gòn năm xưa.
