Nhà báo, nhiếp ảnh gia người Pháp Nicolas Cornet (sinh năm 1963) đã dành hai năm nghiên cứu và ba năm thực địa để ghi lại hình ảnh của hơn 40 ngôi chùa trên khắp Việt Nam. Ông coi mỗi ngôi chùa là một 'kho báu' văn hóa, lưu giữ những giá trị tinh thần và đời sống thường nhật của người Việt.
Nhân dịp tái bản cuốn sách 'Chùa Việt Nam', ông chia sẻ với Tri Thức - Znews về hành trình bảo tồn di sản trước khi chúng bị biến đổi bởi làn sóng hiện đại hóa và trùng tu không đúng cách.
Đi tìm linh hồn chùa Việt
Nicolas Cornet cho biết, dù đã gắn bó với Việt Nam hơn 30 năm, nhưng dự án 'Chùa Việt Nam' chỉ thực sự được tập trung trong 5 năm gần đây. Ông dành hai năm đọc sách, thảo luận với chuyên gia, và ba năm đi thực tế tại hơn 40 ngôi chùa từ Bắc vào Nam.
Trước đây, ông làm nhiều về phóng sự du lịch, nhưng hiện tại muốn dồn lực vào văn hóa di sản. 'Ở Việt Nam, tôi chứng kiến làn sóng phát triển kinh tế mạnh mẽ làm thay đổi diện mạo đất nước. Khi thành phố náo nhiệt, tôi tìm thấy trong chùa chiền sự bình yên hiếm hoi', ông nói.
Nhiều ngôi chùa ông chụp năm 2015, nay quay lại đã không thể nhận ra. Người ta phá bỏ cấu trúc cũ để hiện đại hóa, đôi khi chỉ còn những bức tượng cổ trơ trọi. Đó là lý do ông muốn gom giữ những hình ảnh này vào sách, làm tư liệu cho thế hệ sau.
So với các công trình tôn giáo trên thế giới, Nicolas gọi chùa Việt Nam là những 'kho báu' bởi sự giao thoa giữa đức tin và đời sống. 'Chùa là một hệ sinh thái văn hóa, nơi nghi lễ, ký ức và hoạt động xã hội cùng tồn tại', ông giải thích.
Ông cũng bị cuốn hút bởi sự đa dạng lịch sử trong từng chi tiết kiến trúc: mộc bản thời Trần tại chùa Thái Lạc, chùa miền Bắc hình chữ 'Công' hay chữ 'Quốc', chùa tháp Khmer miền Nam. Mỗi nơi đều chứa đựng triết lý nghệ thuật và lối sống của tổ tiên.
Trùng tu di sản cần tuân thủ kỹ thuật
Nicolas cho rằng kiến trúc chùa gỗ dễ tổn thương trước thời tiết ẩm ướt và côn trùng. Việc sửa chữa không thể làm qua loa mà phải tuân thủ kỹ thuật nghiêm ngặt. Tại Pháp, hầu như không ai được tự tiện thay đổi mái ngói hay cấu trúc nếu không có chuyên gia giám sát.
'Tôi gọi đó là cái giá của di sản. Những kỹ thuật sửa chữa đắt đỏ và phức tạp chính là cái giá chúng ta buộc phải trả để bảo vệ vẻ đẹp nội tại và giá trị văn hóa của di tích', ông nhấn mạnh.
Chạm vào linh hồn di sản
Để hoàn thành cuốn sách, Nicolas dành ba năm đi chụp thực tế tại hơn 40 ngôi chùa, đền và miếu. Trước đó là quá trình nghiên cứu dài hơi: đọc tài liệu, trao đổi với nhà nghiên cứu, kiến trúc sư và người phụ trách di sản địa phương.
Ông lập kế hoạch dựa trên cả lịch dương và lịch âm, để biết khi nào lễ hội diễn ra, khi nào mùa mưa. 'Mưa là một phần tâm hồn Việt Nam. Những bức ảnh chụp dưới cơn mưa xối xả tại chùa Bút Tháp mang lại cảm xúc rất thực', ông nói. Ông cũng trích dẫn thơ Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ để kết nối hình ảnh với tư tưởng tinh thần người Việt.
Sự khác biệt giữa ba miền
Ở miền Bắc, Nicolas nhận thấy sự 'hướng nội' đầy bí ẩn. Các cổ tự vùng đồng bằng sông Hồng thường đóng kín, kiến trúc mặt bằng định hình theo chữ 'Công' hay chữ 'Quốc'. Bước qua hành lang ba mặt, bạn như lạc vào mê cung ký ức, nơi gỗ và đá lưu giữ bụi thời gian từ thời Lý, Trần.
Đến miền Trung, không gian bỗng 'mở' toang ra, giao hòa với thiên nhiên. Chùa ở Huế nép mình bên sông Hương hay ẩn hiện qua rừng cây theo phong thủy. Đó là sự tĩnh tại thanh tao, kiến trúc vương triều và tinh thần thiền định trộn lẫn.
Phương Nam lại rực rỡ và phóng khoáng. Những mái chùa hình 'bánh ít' đặc trưng Nam Bộ, chùa người Hoa chạm trổ kỳ công ở Chợ Lớn, hay bảo tháp Khmer rực rỡ sắc vàng đỏ ở Cà Mau. Chùa phương Nam là 'trung tâm văn hóa' sống động, nơi dạy học, bốc thuốc nam, tổ chức đua ghe.
Câu chuyện thú vị khi tác nghiệp
Một trong những kỷ niệm đáng nhớ là bức ảnh các cụ bà ngủ bình yên trong chùa Phổ Minh. Nicolas đã 'rình rập' từ 6 giờ sáng đến 4 giờ chiều. Khi một cụ bà hỏi 'Ông làm gì ở đây lâu thế?', rào cản bị phá vỡ, ông mới chụp được khoảnh khắc cụ chìm vào giấc ngủ.
Một câu chuyện khác tại Nam Định: khi bước vào chùa nhỏ, một thiếu nữ 17 tuổi đang lau sàn. Cô bất ngờ chìa cây lau nhà cho ông như bảo 'Tôi bận, ông cầm lấy mà lau hoặc tự nhiên chụp'. Khoảnh khắc đó giúp ông hòa nhập vào dòng chảy đời sống của họ. 'Tất nhiên, sau đó tôi cũng giúp cô ấy lau nhà', ông cười.
Mong muốn của tác giả
Nicolas hy vọng cuốn sách sẽ là tài liệu tham khảo cho những ai muốn tìm hiểu văn hóa Việt. Ông mong thế hệ trẻ thêm yêu quý di sản. 'Kiến trúc và họa tiết thuần Việt không chỉ là vẻ đẹp tạo hình mà còn phản chiếu lối sống và gốc rễ dân tộc', ông nói.
