Ngày 2/7/1976, Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng ít ai biết rằng, ý tưởng này đã được ấp ủ từ 30 năm trước đó, với một bản quyết nghị đầy ý nghĩa.
Ý tưởng đổi tên ra đời năm 1946
Ngày 25/8/1946, một nhóm đồng bào Nam Bộ đại diện các giai cấp đã họp mặt tại Hà Nội để kỷ niệm ngày Nam Bộ khởi nghĩa. Trong buổi họp, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đã đề xuất đổi tên Thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. 57 người có mặt đều tán thành và cùng ký vào bản quyết nghị gửi lên Chính phủ.
Quyết nghị ghi rõ: “Xin Quốc hội và Chính phủ Trung ương đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại làm tên thành phố Hồ Chí Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam bộ”. Trong số 57 người ký tên có GS.BS Trần Hữu Nghiệp, một bác sĩ từng tu nghiệp tại Pháp, và GS.BS Nguyễn Tấn Gi Trọng, sau này là Phó cục trưởng Cục Quân y.
Báo chí và sách vở lan tỏa tên gọi mới
Ngày 27/8/1946, báo Cứu Quốc đăng trên trang nhất: “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh”. Ngày hôm sau, báo tiếp tục với bài “Thành phố Hồ Chí Minh”, nhấn mạnh: “Trong tình thế hiện tại, đề nghị đổi tên ấy có một tính cách quan trọng khác thường. Đề nghị ấy, một lần nữa, thể biểu lộ sự thống nhất của nước Việt Nam”.
Dù chưa chính thức, cái tên mới đã bắt đầu sống trong lòng nhân dân. Cuốn sách 23 tháng 9 xuất bản năm 1950 ghi nhận nguyện vọng của người dân: “Bắt đầu ở Sài Gòn - Chợ Lớn, đô thành lớn nhất ở Việt Nam mà đồng bào Nam bộ đã xin cải tên lại là ‘thành phố Hồ Chí Minh’ vừa để cảm ơn người chí sĩ đã sáng lập nền dân chủ cộng hòa”.
Năm 1955, cuốn Miền Nam yêu quý của Nhà xuất bản Sự thật, tác giả Lưu Quý Kỳ - nguyên Tổng thư ký Hội Nhà báo Việt Nam, cũng nhắc đến việc đổi tên. Ông viết: “Nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn đã xứng đáng là người của thành phố mang ba chữ tên ‘Hồ Chí Minh’”.
Tên gọi đi vào thơ ca, âm nhạc
Năm 1954, trong bài thơ Ta đi tới, nhà thơ Tố Hữu đã gọi Sài Gòn là Thành phố Hồ Chí Minh: “Ai vô thành phố / Hồ Chí Minh / Rực rỡ tên vàng”. Khoảng năm 1965, nhạc sĩ Xuân Hồng bắt đầu ấp ủ bài Mùa xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh. Con gái ông, bà Hồng Loan, kể trên Báo Tiền Phong rằng mãi đến mùa xuân năm 1975, ông mới hoàn thành bài hát sau 10 năm đau đáu. Cùng thời điểm đó, tháng 3/1975, bài hát Tiếng hát từ thành phố mang tên Người của Đăng Trung và Cao Việt Bách ra đời.
Ngày giải phóng và sức sống mãnh liệt
Sáng 30/4/1975, phóng viên Thanh Hữu của Báo Tiền Phong ghi lại: “Sài Gòn sáng nay rực rỡ hẳn lên trong màu cờ băng sắc nắng tươi rói của một ngày vui chưa từng có… Chúng tôi đọc lướt qua những dòng khẩu hiệu: ‘Chào mừng Thành phố Hồ Chí Minh hoàn toàn giải phóng’”. Ngày 1/5/1975, hàng loạt báo như Nhân Dân, Hà Nội Mới đồng loạt gọi Sài Gòn bằng tên Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngày 12/5/1975, tạp chí Time của Mỹ đăng hình Chủ tịch Hồ Chí Minh trên trang bìa, với bản đồ Việt Nam thống nhất và ngôi sao sáng ghi “Ho Chi Minh City”. Điều này cho thấy sức lan tỏa quốc tế của cái tên trước khi được chính thức hóa.
Năm 1976, Quốc hội Việt Nam chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, khép lại hành trình 30 năm từ một ý tưởng đến hiện thực.
