Cuốn sách ảnh Ông Địa của chú Ba vừa được NXB Dân Trí và Mây Thong Dong ấn hành, giới thiệu 116 pho tượng ông Địa được nặn hoàn toàn bằng tay, mang đậm hồn cốt văn hóa Nam bộ. Tác phẩm do thạc sĩ Nguyễn Hiếu Tín, giảng viên Trường ĐH Tôn Đức Thắng, thực hiện, kể câu chuyện về người thợ chưa từng nhận mình là nghệ nhân nhưng đã tạo nên những tác phẩm giàu giá trị nghệ thuật.
Hành trình 30 năm gìn giữ ký ức qua đôi tay
Ông Nguyễn Văn Ba (sinh năm 1956), quê xóm Lò Chén (Bình Dương), lớn lên giữa vùng gốm truyền thống, nơi chùa, đình, miếu và tín ngưỡng dân gian hiện diện trong đời sống thường nhật. Từ nhỏ, ông đã thấm cảm quan về đất, lửa và hình khối một cách tự nhiên. Không qua trường lớp mỹ thuật, không theo một lò nghề chính thức, hơn 30 năm sưu tầm đồ xưa, ông Ba dần tìm đến việc nặn tượng ông Địa như một cách lưu giữ ký ức.
Theo tác giả Nguyễn Hiếu Tín, ông Ba chưa bao giờ xem việc nặn tượng là nghề, mà đơn giản là làm điều mình yêu thích. Từ chọn đất, pha vật liệu, tạo hình, nung đến sơn màu đều do một tay ông thực hiện. Không khuôn đúc, không sản xuất hàng loạt, mỗi pho tượng đều mang một gương mặt, thần thái riêng: có tượng nở nụ cười hiền hậu, có ánh mắt trầm tư, có dáng ngồi ung dung, cũng có những tạo hình hóm hỉnh khiến người xem bật cười.
Bốn nhóm tượng phản ánh sự biến hóa của biểu tượng dân gian
Hiện tác giả sở hữu khoảng 250 tượng do ông Ba tạo tác và tuyển chọn 116 pho để giới thiệu trong sách. Bộ tượng được chia thành bốn nhóm: Ông Địa an tọa, Ông Địa hành động, Ông Địa cưỡi linh thú và Ông Địa vui, giúp người xem cảm nhận hành trình biến hóa của một biểu tượng dân gian giàu sức sống. Trong văn hóa Nam bộ, ông Địa là vị thần gần gũi, vừa giữ đất, giữ nhà, vừa hiện diện như một "người quen" trong cửa tiệm, góc chợ hay trên bàn thờ mỗi gia đình. Bởi vậy, hình tượng ông không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh một nếp sống bình dị, thân tình của người dân phương Nam.
Bảo tồn di sản qua những câu chuyện phía sau
Dày 152 trang, khổ 16 x 24 cm, Ông Địa của chú Ba không chỉ giới thiệu những pho tượng đất nung độc đáo mà còn kể câu chuyện về một cách gìn giữ di sản. Qua từng trang sách, người đọc hiểu hơn hành trình của người thợ âm thầm dành nhiều năm tạo tác, cũng như nỗ lực sưu tầm, nghiên cứu và lưu giữ của tác giả Nguyễn Hiếu Tín. Cuốn sách cũng cho thấy bảo tồn không chỉ là gìn giữ hiện vật mà còn là gìn giữ những câu chuyện phía sau. "Chú Ba" tạo tác, còn Nguyễn Hiếu Tín sưu tầm, ghi chép và đưa các tác phẩm đến với công chúng. Một người lưu giữ ký ức bằng đôi tay, người kia nối dài giá trị ấy qua nghiên cứu và xuất bản, để những pho tượng ông Địa tiếp tục có đời sống trong văn hóa đương đại.
Tác giả Nguyễn Hiếu Tín và những đóng góp cho văn hóa
Thạc sĩ - nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Tín (sinh năm 1980, quê An Giang) hiện phụ trách Ngành Du lịch, Khoa Khoa học xã hội và nhân văn, Trường ĐH Tôn Đức Thắng. Anh từng 3 năm liên tiếp được Thành đoàn TP.HCM trao danh hiệu Nhà giáo trẻ tiêu biểu, đồng thời là chủ nhiệm đầu tiên của Câu lạc bộ Thư pháp chữ Việt (Nhà văn hóa Thanh niên TP.HCM). Bên cạnh công tác giảng dạy, Nguyễn Hiếu Tín là nhà sưu tập, nhà nghiên cứu văn hóa, tác giả nhiều công trình về thư pháp, trà đạo, gốm Nam bộ, ông Địa, gỗ lũa, đá cảnh... Một số đầu sách tiêu biểu gồm: Thư pháp là gì?, Tem thư - Nghệ thuật và khoa học, Có linh tự giác, Phong vị Tết, Hình tượng con Rắn trong văn hóa Thái Lan và Việt Nam.
Với Ông Địa của chú Ba, anh mong muốn góp phần lưu giữ một hình tượng mộc mạc nhưng giàu bản sắc trong văn hóa dân gian Nam bộ.
