Chiều tối 15/5, một cơn mưa lớn đổ xuống nhiều khu vực tại TP.HCM, tạm thời xoa dịu cái nóng gay gắt kéo dài nhiều ngày. Tuy nhiên, cảm giác mát mẻ không kéo dài lâu, người dân nhanh chóng cảm thấy oi bức, ngột ngạt trở lại. Hiện tượng này khiến nhiều người đặt câu hỏi: Vì sao TP.HCM 'càng mưa, càng nóng'?
Nguyên nhân của hiện tượng 'càng mưa càng nóng'
Trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ Trương Bá Kiên - Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) - cho biết TP.HCM và Nam Bộ đang trong giai đoạn chuyển mùa, kéo dài từ cuối tháng 4 đến khoảng tháng 5 hàng năm. Sau một mùa khô kéo dài, nền nhiệt tích tụ trong đất và không khí vẫn rất cao, trong khi gió mùa Tây Nam - yếu tố tạo nên mùa mưa ổn định - chưa hoạt động rõ rệt. Do đó, việc xuất hiện các đợt nắng nóng giữa tháng 5 là hoàn toàn bình thường.
Những cơn mưa dông xuất hiện từ cuối tháng 4 đến nay chủ yếu là mưa chuyển mùa, mang tính cục bộ và ngắn hạn. Ông Kiên nhấn mạnh: 'Một vài trận mưa lớn chưa đủ để khẳng định TP.HCM đã bước vào mùa mưa'. Nguyên nhân là do sau nhiều tháng nắng nóng, mặt đất hấp thụ nhiệt mạnh, làm không khí gần mặt đất nóng và ẩm hơn. Khi có thêm các yếu tố như hội tụ gió hoặc nhiễu động nhiệt đới, mây dông hình thành nhanh và gây mưa vào chiều tối. Đây là kiểu 'mưa tiền gió mùa' điển hình ở Nam Bộ: mưa đến nhanh, phạm vi hẹp, sau đó trời lại nắng nóng nhiều ngày.
Hiện tượng 'càng mưa càng nóng' được giải thích là do sau mưa, độ ẩm không khí tăng mạnh, khiến cơ thể khó thoát nhiệt hơn. Mồ hôi bốc hơi chậm tạo cảm giác oi bức, ngột ngạt kéo dài, dù nhiệt độ thực tế có thể không quá cao. Dấu hiệu cho thấy Nam Bộ thực sự bước vào mùa mưa là mưa xuất hiện thường xuyên trên diện rộng, kéo dài liên tiếp nhiều ngày và gió mùa Tây Nam hoạt động ổn định. Trong khi đó, thời tiết TP.HCM hiện vẫn mang tính giao mùa, xen kẽ giữa nắng nóng ban ngày và mưa dông vào chiều tối.
Nguy cơ El Nino và những hệ lụy
Bên cạnh diễn biến nắng nóng hiện tại, Tiến sĩ Kiên cảnh báo về khả năng El Nino phát triển trong nửa sau năm 2026. Theo dự báo từ Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ (NOAA/CPC), El Nino có thể xuất hiện trong giai đoạn tháng 5-7 với xác suất khoảng 82% và duy trì qua mùa đông Bắc bán cầu 2026-2027. El Nino làm biến đổi hoàn lưu Walker, khiến vùng đối lưu mạnh dịch chuyển xa khỏi Đông Nam Á, dẫn đến lượng mưa tại Việt Nam, đặc biệt là Nam Bộ và Tây Nguyên, có nguy cơ thiếu hụt.
Điều này đồng nghĩa TP.HCM và nhiều tỉnh Nam Bộ có thể đối mặt với tình trạng mưa phân bố không đều, mùa mưa kết thúc sớm và mùa khô sau đó gay gắt hơn. Hệ quả là nguy cơ thiếu nước, suy giảm dòng chảy, hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long. Bài học từ giai đoạn hạn mặn nghiêm trọng 2015-2016 cho thấy việc chuẩn bị sớm là rất quan trọng. Các địa phương cần chủ động theo dõi dự báo, xây dựng phương án tích trữ nước ngọt, điều chỉnh lịch thời vụ và vận hành linh hoạt hệ thống thủy lợi.
Không chỉ Việt Nam, nhiều quốc gia Đông Nam Á cũng đang theo dõi sát khả năng xuất hiện một đợt El Nino mạnh, được gọi là 'Godzilla El Nino', khi nhiệt độ bề mặt vùng trung tâm Thái Bình Dương tăng vượt ngưỡng 2 độ C. El Nino mạnh thường khiến khu vực nóng và khô hơn, gia tăng nguy cơ thiếu mưa, hạn hán, cháy rừng và khói mù. Dù chưa thể khẳng định năm 2026 sẽ có 'siêu El Nino', các chuyên gia cho rằng TP.HCM và Nam Bộ cần chuẩn bị cho thời tiết cực đoan hơn.
Theo quy luật nhiều năm, nắng nóng ở Nam Bộ thường giảm dần từ giữa đến cuối tháng 5 khi gió mùa mùa hè được thiết lập. Trong thời gian tới, mưa được dự báo tăng dần, nhưng thời điểm chuyển hẳn sang mùa mưa có thể dao động do ảnh hưởng của ENSO và các yếu tố khác. Người dân cần chủ động điều chỉnh sinh hoạt, sử dụng điện nước tiết kiệm và chuẩn bị các phương án thích ứng với thời tiết cực đoan.
