Sau hơn một tuần xảy ra trận mưa đá vào chiều tối ngày 2.5, nhiều người dân tại xã Yên Trạch, tỉnh Thái Nguyên vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhớ lại cảnh tượng mây đen kịt trên bầu trời, giông lốc kéo đến và mưa đá trút xuống như thác.
Trong số những hộ gia đình có nhà bị sập hoàn toàn, ông Lường Trung Ngọc (68 tuổi), ở xóm Làng Nông, cho biết địa phương từng xảy ra mưa đá trước đây, nhưng những lần trước hạt đá chỉ to bằng hạt ngô hoặc đầu ngón tay cái. Trận mưa đá lần này được ông miêu tả là khủng khiếp chưa từng thấy.
"Trận mưa đá chiều tối 2.5 thực sự khủng khiếp. Mưa đá rầm rập trút xuống, gió rất mạnh. Tôi đi cất quần áo xong, vừa xuống tầng một thì nhà sàn bị sập mái. May mắn không bị cột nhà đổ trúng, hai vợ chồng lóp ngóp bò thoát ra ngoài thì hứng trọn cơn mưa đá. Viên đá to như quả trứng vịt rơi trúng người như có người ném, vợ chồng chỉ biết đưa hai tay ôm bảo vệ đỉnh đầu rồi chạy về phía nhà tắm, hôm sau người nhiều chỗ thâm tím hết cả", ông Ngọc kể lại.
Theo ông Ngọc, sau trận mưa đá, xóm Làng Nông trở nên hoang tàn. Mức độ thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng của trận mưa đá, giông lốc cũng được ghi nhận trong báo cáo của Ủy ban nhân dân xã Yên Trạch. Địa phương này thống kê có gần 700 nhà dân, hàng quán và nhà xưởng bị sập đổ, hư hỏng. Tổng thiệt hại ước tính trên 50 tỉ đồng.
Bên cạnh đó, hàng loạt công trình hạ tầng y tế, trường học và hệ thống điện bị tốc mái, gãy đổ, thiệt hại khoảng 16 tỉ đồng. Gần 400 ha lúa, hoa màu, cây ăn quả và cây lâm nghiệp, vốn là sinh kế của người dân, cũng bị vùi dập hoàn toàn, thiệt hại khoảng 15 tỉ đồng.
Bà Nguyễn Thu Hương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Yên Trạch, tỉnh Thái Nguyên, đã trực tiếp kiểm tra hiện trường và chỉ đạo công tác khắc phục hậu quả ngay sau khi xảy ra thiên tai. Bà bày tỏ sự bàng hoàng khi chứng kiến những hạt đá to như quả trứng gà và thiệt hại nặng nề mà người dân địa phương phải gánh chịu.
"Chỉ sau trận mưa đá, giông lốc, thiệt hại đã lên tới 80 tỉ đồng. Đây là thiệt hại vô cùng lớn đối với một xã thuần nông như Yên Trạch. Phần lớn diện tích hoa màu, lúa và ngô bị dập nát hoàn toàn, không thể khôi phục, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và thu nhập của người dân", bà Hương nói.
Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cho biết, từ đầu năm đến nay, mưa đá và giông lốc đã xảy ra tập trung ở vùng núi và trung du phía Bắc các tỉnh như Lào Cai, Điện Biên, Sơn La, Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh và Thanh Hóa. Tần suất xảy ra mưa đá và giông lốc đến thời điểm hiện tại cao hơn so với trung bình nhiều năm.
Đặc biệt, đợt mưa đá cường độ mạnh, xảy ra trên diện rộng và tập trung trong thời gian ngắn vào chiều tối 2.5, tối và đêm 3.5 tại Thái Nguyên, Phú Thọ, Lào Cai, Tuyên Quang, Hà Nội và Nghệ An được đánh giá là diễn biến khá hiếm gặp và bất thường.
Ông Nguyễn Xuân Tùng, Phó trưởng phòng Ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết từ đầu năm đến nay, giông lốc, sét và mưa đá đã làm 9 người chết, gần 13.000 nhà bị tốc mái và hư hại. Mưa đá với kích thước lớn tại các tỉnh Phú Thọ và Thái Nguyên là hiện tượng hiếm gặp vào thời điểm đầu tháng 5.
"Thống kê 10 năm gần đây, trung bình mỗi năm, giông lốc, sét và mưa đá khiến 55 người chết, chiếm 24% thiệt hại về người do thiên tai; thiệt hại kinh tế khoảng 460 tỉ đồng mỗi năm, chủ yếu về nhà ở, lúa và hoa màu. Như vậy, thiệt hại về người do lốc, sét và mưa đá gây ra chỉ đứng sau bão, lũ, ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất", ông Tùng nói.
Khó dự báo mưa đá, phải chủ động ứng phó
Ghi nhận tại phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La, nhiều hộ dân đã đầu tư hệ thống lưới phòng chống mưa đá để bảo vệ an toàn cho vườn mận trong nhiều năm nay.
Ông Vũ Đức Phú, chủ vườn mận rộng 1,5 ha tại Tổ dân phố số 4, phường Mộc Châu, cho biết trận mưa đá năm 2020 đã khiến nhiều hộ dân trắng tay. Ngay trong mùa vụ năm 2021, nhiều hộ đã nghiên cứu và đầu tư hệ thống cột chống, giăng lưới ngăn mưa đá. Gia đình ông Phú đã đầu tư vài chục triệu đồng để chôn cột sắt và phủ lưới. Từ năm 2021 đến nay, Mộc Châu thường xuyên xảy ra mưa đá, nhưng các vườn mận có lưới đều được bảo vệ an toàn.
"Nếu chọn loại lưới tốt và chôn cọc sắt, độ bền công trình có thể đạt trên 10 năm. Chủ vườn sẽ tính toán vị trí chôn cọc theo kích thước khác nhau để giảm lực tác động của mưa đá, không gây sập giàn, hiệu quả bảo vệ cây trồng đạt trên 90%", ông Phú nói. Ông cũng cho biết không chỉ cây mận, nhiều diện tích rau và hoa màu ở Mộc Châu cũng được đầu tư lưới bảo vệ khi những năm gần đây mưa đá xuất hiện thường xuyên.
Chia sẻ với báo Thanh Niên, ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, cho biết mưa đá là hiện tượng có quy mô rất nhỏ và biến đổi cực nhanh trong các đám mây giông mạnh. Việc dự báo chính xác kích thước hạt đá hay điểm rơi cụ thể vẫn là một thách thức lớn và chưa thể thực hiện được. Các hệ thống quan trắc như radar thời tiết chủ yếu giúp nhận diện vùng mây giông mạnh, chứ không thể đo trực tiếp kích thước hạt đá.
Trong khi đó, địa hình đặc biệt ở vùng núi làm cho phạm vi và cường độ mưa đá có thể thay đổi rất nhanh trên không gian hẹp, nên dự báo hiện nay chủ yếu dừng ở mức cảnh báo khả năng xảy ra mưa đá trong các bản tin giông, theo khu vực và trong khoảng thời gian ngắn trước khi hiện tượng xuất hiện.
Tuy nhiên, ông Khiêm lưu ý mưa đá thường đi kèm những dấu hiệu đặc trưng mà người dân có thể chủ động nhận biết, như bầu trời xuất hiện mây giông phát triển mạnh, không khí chuyển từ oi nóng sang mát lạnh rất nhanh, gió giật mạnh, mưa rào lớn kèm theo sấm sét dày. Khi xuất hiện những dấu hiệu này, người dân nên nhanh chóng tìm nơi trú ẩn an toàn, tránh ở ngoài trời hoặc dưới cây lớn.
Còn theo ông Nguyễn Xuân Tùng, thực tế công tác diễn tập ứng phó mới chỉ tập trung vào các loại hình thiên tai xảy ra trong phạm vi rộng, nguy cơ thiệt hại lớn như bão, lũ, lũ quét, sạt lở đất. Giông lốc, sét và mưa đá là các loại hình thiên tai thường hình thành nhanh, xảy ra trong thời gian ngắn và trong phạm vi nhỏ hẹp hơn, nhưng trước thiệt hại nặng nề ghi nhận những năm gần đây, các địa phương cũng cần quan tâm xây dựng phương án và tổ chức diễn tập để người dân nâng cao nhận thức, giảm thiểu thiệt hại.
"Ở các vùng thường xảy ra giông lốc, mưa đá, người dân có thể xem xét chuyển đổi từ mái nhà fibro xi măng sang các tấm lợp bền, chắc hơn như mái tôn, mái bê tông. Trường hợp chưa chuyển đổi thì có thể gia cố bằng các vật liệu sẵn có tại địa phương như rơm, rạ, lá cọ lên trên mái fibro xi măng để giảm thiệt hại khi có mưa đá", ông Tùng khuyến cáo.
Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia nhận định, khả năng rất cao xuất hiện El Nino (80-90%) từ giữa năm nay và có thể đạt cường độ rất mạnh vào cuối năm nay, kéo dài sang năm 2027. Dự báo mưa và bão năm nay ít hơn trung bình nhiều năm, nhưng hiện tượng giông, lốc và mưa đá trong giai đoạn chuyển mùa (tháng 4-5 và tháng 9-10) có thể xuất hiện nhiều hơn so với trung bình nhiều năm.
