Những trận mưa đầu tháng 5 từng mang lại hy vọng cho người dân TP.HCM rằng đợt nắng nóng cao điểm đã qua, nhưng thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Trong những ngày cuối tuần vừa qua, một đợt nắng nóng mới xuất hiện với cường độ gay gắt không thua kém đợt trước. Tại TP.HCM, từ sáng sớm, nhiệt độ đã lên tới 30 độ C, còn nhiệt độ cảm nhận thực tế dao động từ 32 đến 34 độ C. Đến giữa trưa, các cơ quan chuyên môn ghi nhận mức nhiệt lên đến 37 độ C, với cảnh báo nhiệt độ cảm nhận thực tế phổ biến cao hơn từ 2 đến 4 độ C. Điều này đồng nghĩa với việc người dân TP.HCM nói riêng và Nam Bộ nói chung đang phải chịu đựng cái nóng lên tới 40 độ C.
Nắng nóng kéo dài, đường phố thưa vắng
Với cái nắng gay gắt như vậy, nhiều người chọn cách hạn chế ra đường để bảo vệ sức khỏe. Đường phố vì thế trở nên thưa thớt, chỉ còn lại ánh nắng chang chang. Thỉnh thoảng, một vài gợn mây giông xuất hiện nhưng mưa vẫn không đến, khiến không khí oi bức kéo dài. Đến 8-9 giờ tối, nhiệt độ vẫn duy trì ở mức 29-30 độ C. Trong khi đó, vào thời điểm này hàng năm, TP.HCM và hầu hết Nam Bộ đã bước vào mùa mưa.
Miền Bắc chìm trong mưa lũ
Trái ngược với nắng nóng kéo dài ở phía Nam, miền Bắc lại hứng chịu mưa lũ không ngớt dù đã vào mùa nắng nóng. Sau đợt nắng nóng dị thường đầu tháng 4 với nhiệt độ lên tới 40 độ C, thậm chí 41-42 độ C, nhiều người lo lắng về giai đoạn nắng nóng đỉnh điểm tiếp theo. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của các đợt không khí lạnh từ phía bắc tràn về xung đột với áp thấp nóng phía tây, mưa lớn kéo dài gần một tháng qua đã xảy ra ở các tỉnh thành miền Bắc và khu vực bắc miền Trung. Kèm theo đó là giông lốc, mưa đá, có hạt to bằng quả trứng gà, gây ra nhiều thiệt hại cho người dân, đồng thời kéo theo nguy cơ lũ quét, sạt lở, sụt lún đất...
Dự báo trong những ngày tới, mưa giông, cục bộ mưa to vẫn tiếp tục xuất hiện ở khu vực miền Bắc và bắc miền Trung. Đến khoảng ngày 12-13/5, nắng nóng có khả năng quay lại ở miền Bắc và cả miền Trung.
Chuyên gia lý giải thời tiết bất thường
Theo Thạc sĩ Lê Thị Xuân Lan, chuyên gia khí tượng thủy văn, tình trạng mưa giông chuyển mùa ở phía bắc như vừa qua là bình thường. Điều bất thường chính là giai đoạn này kéo dài quá lâu, từ nửa cuối tháng 4 đến nay vẫn chưa kết thúc. Thậm chí, dự báo sẽ còn thêm một vài đợt lạnh nữa. Khi lạnh về, sự tranh chấp giữa các khối khí sẽ tạo thành mưa giông, kèm theo lốc, sét, mưa đá. Đến khi không khí lạnh suy yếu, nắng nóng quay trở lại. Sau giai đoạn này, khả năng miền Bắc và miền Trung sẽ đón một mùa hè nắng nóng gay gắt do khí hậu chuyển sang pha nóng El Nino. Đặc biệt là các tỉnh miền Trung, cao điểm mùa nắng nóng từ tháng 6 đến tháng 8, nhiệt độ nhiều nơi lên đến 40-41 độ C, có thể đạt và vượt các giá trị lịch sử.
Nguy cơ giông lốc đi kèm nắng nóng
Bà Lan nhấn mạnh: "Cũng cần lưu ý, nắng càng nóng nhiều thì kèm theo đó là nguy cơ giông lốc, sét, mưa đá càng dữ dội. Trong khi đó, ở Nam Bộ và Tây Nguyên thông thường nhiều năm thời điểm này đã vào mùa mưa nhưng nay đến tín hiệu của mùa mưa là gió tây nam vẫn chưa xuất hiện. Từ những biến đổi thời tiết bất thường này có thể thấy mối liên hệ với El Nino và tình trạng biến đổi khí hậu đang gia tăng. Và El Nino có xu hướng ngày càng bất thường hơn do tình trạng biến đổi khí hậu."
"Siêu El Nino" đang chực chờ
Chuyên gia Lê Thị Xuân Lan thông tin thêm, Cục quản lý đại dương và khí quyển quốc gia Mỹ (NOAA) vừa đưa ra bản tin cập nhật về xu hướng khí hậu tháng 5. Theo đó, khả năng cao El Nino sẽ xuất hiện vào khoảng cuối tháng 5 - đầu tháng 6; sẽ mạnh dần lên trong những tháng cuối năm 2026 đầu năm 2027 và là một đợt El Nino có cường độ mạnh. Nếu dự báo này chính xác, mùa bão năm nay sẽ đến muộn và dồn dập vào cuối năm, khả năng có bão mạnh, thậm chí siêu bão.
Mùa mưa ở Nam Bộ đến muộn
Trên thực tế, có sự trùng hợp giữa một El Nino mạnh và mùa mưa đến muộn ở Nam Bộ. Điều này đang diễn ra khi Nam Bộ vẫn chưa có gió tây nam, yếu tố quyết định sự xuất hiện của mùa mưa. Hiện tại, một cơn bão đang hình thành trên vịnh Bengal (Ấn Độ Dương), dự báo khoảng ngày 14-15/5 sẽ mạnh thành bão. Cơn bão này sẽ tạo điều kiện cho gió tây nam phát triển, thổi qua vịnh Thái Lan rồi vào khu vực Nam Bộ. Cùng lúc đó, ở phía đông Philippines có một vùng xoáy có khả năng mạnh thêm. Hai yếu tố này xuất hiện giúp mây giông phát triển mạnh, mang mùa mưa tới cho khu vực Nam Bộ. Như vậy, khả năng khoảng 1 tuần nữa các khu vực ở Nam Bộ sẽ lần lượt bước vào mùa mưa, bắt đầu từ khu vực bán đảo Cà Mau và phía bắc miền Đông, mở rộng dần ra các khu vực khác. Năm nay, mùa mưa ở Nam Bộ sẽ đến muộn.
Bài học từ quá khứ
Đối chiếu với số liệu lịch sử trong 20 năm qua, những năm có El Nino, gió mùa tây nam thường bắt đầu muộn và kết thúc sớm, hoạt động không mạnh và không liên tục. Do vậy, hầu hết các nơi trên lãnh thổ Việt Nam có lượng mưa vào những thời kỳ El Nino mạnh đều giảm so với trung bình nhiều năm. Tình trạng hạn hán thường xảy ra trước khi bắt đầu mùa mưa, lượng mưa các tháng mùa khô thấp hơn trung bình, các đợt khô hạn trên diện rộng giữa mùa mưa kéo dài hơn. Nhiệt độ cao nhất trong mùa khô (tháng 3-4 đến đầu tháng 5) cao hơn bình thường.
Bà Lan dẫn chứng: "Các năm có El Nino, mùa mưa thường bắt đầu muộn và chấm dứt sớm hơn trung bình. Chẳng hạn như năm 1998, mùa mưa ở Nam Bộ bắt đầu vào khoảng gần cuối tháng 5 đến nửa đầu tháng 6. Số ngày mưa cả năm ít hơn trung bình nhiều năm. Còn tại TP.HCM, lịch sử ghi nhận mùa mưa đến chậm nhất vào năm 1993, đến ngày 25/5. Đối với TP.Cần Thơ, mùa mưa đến muộn nhất vào ngày 11/6/1998."
Đó cũng chính là những dấu hiệu cho thấy năm nay có thể sẽ xuất hiện "siêu El Nino".
Cần ứng phó ngay từ bây giờ
Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho biết, hồi năm 2016, El Nino đã làm thiệt hại 700.000 tấn lúa và xuất khẩu gạo của Việt Nam giảm còn chỉ trên 4 triệu tấn. Từ kinh nghiệm này, năm 2021, Việt Nam đã ứng phó hiệu quả tác động El Nino đối với sản xuất lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Hiệp hội khuyến nghị ngay từ bây giờ, các địa phương cần rà soát, tu bổ công trình thủy lợi, lên kế hoạch dịch chuyển thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa hoặc vụ lúa kém hiệu quả. Sử dụng kinh phí hỗ trợ đất lúa của nhà nước cho nâng cấp thủy nông nội đồng để chủ động tưới tiêu.
Một số chính sách hỗ trợ được khuyến nghị gồm: Tính trên diện tích lúa sản xuất, nông dân được vay ưu đãi bằng 2/3 chi phí sản xuất cho mỗi vụ. Khuyến khích nông dân tích tụ đất lúa theo quy định pháp luật và được vay ưu đãi để tích tụ đất lúa. Nông dân được vay ưu đãi nếu có điều kiện làm dịch vụ phục vụ trong hợp tác xã hoặc trong vùng lân cận như sấy lúa, dịch vụ cơ giới hóa...
