Bắc Bộ và Trung Bộ đang đối diện với một mùa hè khốc liệt, với nguy cơ phá vỡ các kỷ lục nhiệt độ sau những đợt nắng nóng gay gắt cuối tháng 5. Theo các chuyên gia khí tượng, khu vực này có thể tiếp tục hứng chịu nhiều đợt nắng nóng cực đoan trong thời gian tới.
Diễn biến nắng nóng trong tháng 5
Trong tháng 5 vừa qua, Bắc Bộ và Trung Bộ đã trải qua hai đợt nắng nóng diện rộng, kéo dài từ ngày 13 đến 17 tháng 5 và từ ngày 23 đến 28 tháng 5. Nhiệt độ cao nhất phổ biến ở mức 36-39 độ C, có nơi vượt quá 40 độ C. Đặc biệt, tại Hà Nội và Nghệ An, nhiệt độ đã lên tới hơn 41 độ C.
Đáng chú ý, trong đợt nắng nóng này, có tới 10 trạm khí tượng ghi nhận mức nhiệt cao nhất trong ngày vượt qua kỷ lục từng được ghi nhận trong tháng 5, trong khi 17 trạm khác có giá trị nhiệt độ cao nhất trong ngày đứng thứ hai trong chuỗi số liệu lịch sử cùng kỳ.
Nguyên nhân và dự báo
Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cho biết việc miền Bắc liên tiếp ghi nhận các đợt nắng nóng gay gắt trong những năm gần đây là kết quả của sự tác động đồng thời giữa quy luật mùa, hình thế thời tiết và xu thế khí hậu dài hạn.
Theo ông, giai đoạn từ cuối tháng 5 đến hết tháng 7 là thời kỳ cao điểm nắng nóng ở miền Bắc. Do đó, sau đợt nắng nóng gay gắt cuối tháng 5, khả năng tiếp tục xuất hiện thêm các đợt nắng nóng trong tháng 6 là rất cao.
"Về quy luật khí hậu, đây là thời kỳ áp thấp nóng phía Tây hoạt động mạnh hơn, bức xạ mặt trời lớn, ngày dài, nền nhiệt tăng nhanh. Đồng thời, hiệu ứng phơn có thể xuất hiện ở Trung Bộ, Bắc Trung Bộ và lan ảnh hưởng tới một phần Bắc Bộ", Tiến sĩ Trương Bá Kiên nhận định.
Điểm khác biệt hiện nay là các hình thế gây nóng này đang hoạt động trên nền nhiệt cao hơn trước. Khi nền nhiệt trung bình đã tăng, chỉ cần một hình thế nắng nóng tương tự quá khứ cũng có thể tạo ra nhiệt độ cực đại cao hơn. Đây là tác động nền của biến đổi khí hậu.
Bên cạnh đó, các dao động khí hậu như El Nino có thể làm tăng xác suất xuất hiện các trạng thái nóng, khô, thiếu hụt mưa ở một số thời kỳ. Khi mưa ít, mây ít và bề mặt đất khô hơn, quá trình nung nóng lớp không khí sát mặt đất diễn ra mạnh hơn, làm đợt nóng dễ trở nên gay gắt hơn.
Dự báo cụ thể cho tháng 6
Theo chuyên gia, trong tháng 6, có thể xuất hiện thêm khoảng 2-3 đợt nắng nóng, trong đó có những đợt nắng nóng gay gắt, thậm chí đặc biệt gay gắt tại một số khu vực. Nhiệt độ cao nhất phổ biến trong các đợt nóng có thể ở mức 37-39 độ C; một số nơi, nhất là vùng núi phía Tây từ Thanh Hóa đến Huế hoặc các khu vực chịu tác động mạnh của phơn, có thể đạt 40-42 độ C.
Với Hà Nội và một số đô thị lớn, nhiệt độ khí tượng có thể thấp hơn các "chảo lửa" miền Trung, nhưng nhiệt độ cảm nhận và mức độ oi bức lại rất lớn do hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.
Khả năng lập kỷ lục nhiệt độ mới
Về khả năng xuất hiện kỷ lục nhiệt độ mới, Tiến sĩ Kiên cho biết không thể khẳng định chắc chắn trước từng đợt. Tuy nhiên, không loại trừ khả năng một số trạm có thể tiệm cận hoặc vượt các giá trị lịch sử nếu có sự cộng hưởng của nhiều yếu tố gồm: áp thấp nóng phía Tây hoạt động mạnh, hiệu ứng phơn rõ, trời ít mây, gió yếu, độ ẩm cao và nền nhiệt trước đó đã tích lũy qua nhiều ngày.
"Điều cần nhấn mạnh là trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các ngưỡng nhiệt từng được coi là hiếm gặp đang có xu hướng xuất hiện thường xuyên hơn, nên nguy cơ phá vỡ các kỷ lục nhiệt độ cục bộ là điều cần được theo dõi sát", ông cảnh báo.
Các kỷ lục nhiệt độ bị phá vỡ trong thời gian gần đây không nên được lý giải bằng một nguyên nhân đơn lẻ. Đây là kết quả của sự cộng hưởng giữa nhiều yếu tố: hình thế thời tiết ngắn hạn, dao động khí hậu quy mô lớn như El Nino, xu thế nóng lên do biến đổi khí hậu và tác động tại chỗ của đô thị hóa.
Vai trò của El Nino
Bà Hoàng Thị Mai, Dự báo viên phòng Dự báo khí hậu, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, cho hay một trong những biểu hiện khí hậu đáng quan tâm nhất hiện nay là hiện tượng ENSO. Theo số liệu quan trắc mới nhất, nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Thái Bình Dương đang tiếp tục ấm lên, với mức dị thường đạt khoảng +0,5 độ C trong tuần cuối tháng 5.
Các trung tâm khí hậu trong nước và quốc tế đều nhận định khả năng rất cao hiện tượng ENSO sẽ chuyển sang pha El Nino trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 8 với xác suất trên 90% và có thể duy trì đến cuối năm 2026, thậm chí sang đến đầu năm 2027.
Đáng lưu ý, các kết quả dự báo cập nhật gần đây cho thấy xu thế xuất hiện El Nino mạnh đến rất mạnh đang gia tăng so với các nhận định trước đây. Trong đó, xác suất hình thành một đợt El Nino cường độ rất mạnh, tương đương sự kiện El Nino xảy ra vào năm 2015-2016, đã tăng lên khoảng 37% trong thời kỳ từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027.
Nguy cơ xuất hiện El Nino từ tháng 6 kéo theo nắng nóng cực đoan, bão dị thường và hạn hán diện rộng. Dự báo thời tiết ngày 2/6 cho thấy Hà Nội oi nóng với nhiệt độ cao nhất trên 37 độ C, trong khi TP.HCM có mưa, mưa vừa và dông, cục bộ mưa to.
Những trận mưa lớn ở đô thị và kỷ nguyên bão tố đang trở nên phổ biến hơn. Trong cuốn sách "Storms of My Grandchildren", James Hansen khẳng định hai từ "dông bão" khắc họa rõ nhất tình hình khí hậu của thế kỷ 21, hệ quả từ việc trái đất hấp thụ nhiều năng lượng hơn mức phát ra, không khí ấm giữ nhiều hơi nước hơn, các đại dương đang nóng dần lên và những khối băng khổng lồ đang tan chảy.
