Tại TP.HCM, số trẻ em mắc rối loạn thách thức chống đối (ODD) ngày càng gia tăng. Trung bình mỗi tháng, Khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền của Bệnh viện Nhi đồng 2 tiếp nhận hơn 100 trường hợp có biểu hiện chống đối, cáu gắt, khó kiểm soát cảm xúc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc học tập và đời sống gia đình.
Dấu hiệu nhận biết rối loạn thách thức chống đối
Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2, cho biết ODD là một rối loạn hành vi và cảm xúc thường khởi phát từ sớm, chủ yếu trước 8 tuổi. Trẻ mắc rối loạn này thường xuyên cáu gắt, tranh cãi với người lớn, không tuân thủ quy định, dễ mất kiểm soát cảm xúc và có xu hướng chống đối ở nhiều môi trường như gia đình hoặc trường học.
Nguyên nhân từ việc đáp ứng quá mức
Một trong những nguyên nhân phổ biến hiện nay là trẻ được đáp ứng quá mức các yêu cầu từ nhỏ. Ban đầu, trẻ có thể chỉ đòi hỏi những thứ đơn giản như đồ chơi, điện thoại, máy tính bảng. Khi các yêu cầu này liên tục được chấp nhận, trẻ dần hình thành thói quen sử dụng hành vi ăn vạ hoặc gây áp lực để đạt được mong muốn. Đến khi không được đáp ứng, một số trẻ có thể phản ứng bằng cách chống đối, bỏ học, đập phá đồ đạc hoặc gây áp lực tâm lý lên gia đình.
Bác sĩ Sang cảnh báo rằng khi lớn hơn, nhóm trẻ này cũng có nguy cơ sa vào trò chơi trực tuyến quá mức, cờ bạc, chất kích thích và các hành vi lệch chuẩn khác. Nhiều phụ huynh cho rằng khi lớn lên trẻ sẽ tự thay đổi, nhưng thực tế cho thấy không ít gia đình rơi vào tình trạng kiệt sức, bất lực khi các hành vi chống đối ngày càng nghiêm trọng.
Hậu quả nếu không can thiệp sớm
Bác sĩ Sang nhấn mạnh nếu không được phát hiện và can thiệp sớm, trẻ có thể hình thành các hành vi hung hăng, thiếu kỷ luật, khó hòa nhập xã hội. Về lâu dài, nguy cơ xuất hiện rối loạn nhân cách hoặc vi phạm pháp luật khi trưởng thành cũng tăng lên.
Phân biệt giữa bướng bỉnh và rối loạn
Tuy nhiên, bác sĩ Sang lưu ý không phải mọi trẻ bướng bỉnh, cãi lời đều mắc ODD. Nhiều biểu hiện phản kháng thực chất nằm trong quá trình phát triển bình thường khi trẻ học cách khẳng định bản thân và phát triển tính tự chủ. Việc chẩn đoán ODD cần được thực hiện bởi chuyên gia dựa trên nhiều tiêu chí như mức độ, tần suất, thời gian kéo dài của hành vi cũng như ảnh hưởng đến học tập, gia đình và các mối quan hệ xã hội.
Bác sĩ Sang cũng khuyến cáo phụ huynh không nên vội vàng quy kết mọi hành vi chống đối là hệ quả của việc nuông chiều. Đằng sau những phản ứng này có thể là nhu cầu cảm xúc chưa được đáp ứng, căng thẳng tâm lý hoặc khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc mà trẻ chưa thể diễn đạt bằng lời.
Điều quan trọng cần ghi nhớ là “bướng bỉnh” là một hành vi, trong khi “rối loạn thách thức chống đối” là một chẩn đoán lâm sàng. Hai khái niệm này không đồng nghĩa với nhau và cần được nhìn nhận một cách thận trọng.
