Nhiều người từng cho rằng họ nhìn thấy ma hoặc trải qua những hiện tượng kỳ lạ không thể giải thích. Tuy nhiên, khoa học vẫn chưa có bằng chứng xác nhận sự tồn tại của ma. Các khảo sát cho thấy nhiều người tin vào linh hồn, thần giao cách cảm, giấc mơ tiên tri hay các khả năng tâm linh khác. Nhưng liệu những trải nghiệm này có thể được giải thích bằng các cơ chế tâm lý và thần kinh bình thường?
Bà Melissa Maffeo, giáo sư tâm lý học tại Đại học Wake Forest, cho rằng bộ não con người đôi khi diễn giải sai các tín hiệu từ môi trường hoặc từ chính cơ thể, tạo ra cảm giác về một trải nghiệm siêu nhiên. Theo bà, có ba nhóm yếu tố thường liên quan đến những trải nghiệm như vậy.
Yếu tố thứ nhất: Tác động từ môi trường
Trong các chương trình săn ma, người tham gia thường dùng thiết bị đo trường điện từ (EMF). Đây là các vùng năng lượng vô hình do điện tích hoặc dòng điện tạo ra. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy con người có thể nhận biết trường điện từ bằng ý thức như nhìn, nghe hay chạm. Tuy nhiên, một số nghiên cứu ghi nhận tại những địa điểm thường được cho là "ma ám", mức độ biến động của trường điện từ có xu hướng cao hơn. Ví dụ, nghiên cứu tại hệ thống hầm ngầm South Bridge ở Edinburgh (Scotland) và một số khu vực của Cung điện Hampton Court (Anh) ghi nhận sự dao động EMF lớn hơn tại những nơi gắn với các câu chuyện về hiện tượng siêu nhiên. Dù vậy, mối liên hệ nhân quả vẫn chưa được chứng minh. Một số thí nghiệm trong phòng thí nghiệm thay đổi điều kiện môi trường, bao gồm cả trường điện từ, và kết quả cho thấy nhiều người báo cáo các cảm giác bất thường như chóng mặt, cảm giác có người hiện diện hoặc như đang tách khỏi cơ thể. Tuy nhiên, những trải nghiệm này không tương ứng với các thay đổi môi trường mà nhóm nghiên cứu tạo ra. Đáng chú ý, những người có niềm tin mạnh vào hiện tượng siêu nhiên thường báo cáo nhiều trải nghiệm kỳ lạ hơn. Điều này cho thấy mối liên hệ giữa trường điện từ và các trải nghiệm siêu nhiên vẫn chưa rõ ràng.
Yếu tố thứ hai: Hoạt động thần kinh bất thường
Một số nghiên cứu thần kinh học cho thấy việc kích thích bằng dòng điện cường độ thấp vào vùng tiếp giáp thái dương - đỉnh (temporoparietal junction) của não có thể tạo ra các cảm giác rất khác thường. Vùng này nằm ở mỗi bên của não, giúp bạn cảm thấy rằng bạn đang trong cơ thể của chính mình. Một số người tham gia thí nghiệm mô tả cảm giác có một "bóng người" đứng phía sau bắt chước hành động của họ. Những người khác trải qua hiện tượng "trải nghiệm ngoài cơ thể" (out-of-body experience). Các nhà khoa học cho rằng vùng tiếp giáp thái dương - đỉnh đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra cảm giác hiện diện trong cơ thể. Khi quá trình xử lý thông tin tại khu vực này bị gián đoạn, cảm giác về bản thân và vị trí cơ thể có thể bị biến đổi. Một hiện tượng liên quan là chứng liệt khi ngủ (sleep paralysis), xảy ra khi một người tỉnh dậy trong giai đoạn ngủ REM nhưng cơ thể vẫn bất động. Người trải nghiệm không thể cử động trong vài giây hoặc vài phút, đồng thời xuất hiện các ảo giác sống động về hình ảnh, âm thanh hoặc cảm giác có người hiện diện. Sự kết hợp giữa nỗi sợ hãi và các tín hiệu thần kinh bất thường khiến những trải nghiệm này trở nên đặc biệt chân thực.
Yếu tố thứ ba: Đặc điểm tâm lý cá nhân
Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy niềm tin có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách con người diễn giải trải nghiệm. Một người tin vào hiện tượng siêu nhiên có thể dễ quy kết các cảm giác bất thường là bằng chứng của "ma" hoặc các thực thể siêu nhiên. Trong khi đó, người hoài nghi thường tìm kiếm những lời giải thích tự nhiên hơn. Nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa niềm tin vào hiện tượng huyền bí với đặc điểm tâm lý gọi là schizotypy. Đây là tập hợp các đặc điểm như xu hướng suy nghĩ mang màu sắc huyền bí, cảm nhận khác thường hoặc khó phân biệt giữa trải nghiệm chủ quan và các sự kiện bên ngoài. Schizotypy có liên quan đến phổ rối loạn tâm thần phân liệt, nhưng việc một người có mức schizotypy cao không đồng nghĩa với việc họ mắc bệnh tâm thần. Những người có đặc điểm này thường dễ trải qua các cảm giác như tách rời khỏi cơ thể hoặc cảm nhận sự hiện diện của một thực thể khác, đồng thời có xu hướng tin vào hiện tượng siêu nhiên nhiều hơn.
Khi nhiều yếu tố cùng xuất hiện
Theo giáo sư Maffeo, chưa thể khẳng định ma có tồn tại hay không. Tuy nhiên, khoa học có thể đưa ra những cơ chế giúp lý giải vì sao một số người trải qua các hiện tượng mà họ cho là siêu nhiên. Ví dụ, một người vốn tin vào hiện tượng huyền bí có thể trải qua chứng liệt khi ngủ hoặc cảm nhận một kích thích môi trường bất thường. Khi không tìm được lời giải thích rõ ràng, họ có thể diễn giải trải nghiệm đó theo hướng siêu nhiên. Một thí nghiệm tại một nhà hát bỏ hoang ở thành phố Decatur (bang Illinois, Mỹ) cho thấy những người được thông báo trước rằng nơi này "có ma" có xu hướng báo cáo nhiều cảm giác kỳ lạ hơn so với nhóm không nhận được thông tin tương tự. Kết quả này cho thấy niềm tin và kỳ vọng có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách con người nhận thức và diễn giải các trải nghiệm mơ hồ. Theo giáo sư Maffeo, chính sự kết hợp giữa các yếu tố môi trường, hoạt động thần kinh và đặc điểm tâm lý cá nhân có thể tạo nên những trải nghiệm mà người trong cuộc cảm nhận là hoàn toàn có thật, dù chưa cần đến lời giải thích mang tính siêu nhiên.
