Luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng phản xạ quen thuộc của dư luận trước vụ điểm thi bất thường môn toán ở Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 là đòi kết luận nhanh và hình phạt nặng. Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất đối với kỳ thi quốc gia không nằm ở hành vi gian lận, mà nằm ở cách chúng ta phản ứng với nó.
Trừng phạt đúng người sai, không làm tổn hại người đúng
Theo luật sư, một kết luận vội vàng quy chụp cả điểm thi phá hoại liêm chính thi cử cũng nguy hại như việc làm ngơ trước sai phạm. Cả hai đều đặt số phận thí sinh trung thực ra ngoài tầm bảo vệ của pháp luật.
Thông báo số 356/TB-VPCP ngày 7.7.2026 của Phó thủ tướng Lê Tiến Châu về vụ việc tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đã chạm đúng ranh giới ấy. Văn bản yêu cầu xử lý nghiêm tổ chức, cá nhân sai phạm, đồng thời nhấn mạnh phải phân hóa rõ vai trò, trách nhiệm, tính chất, mức độ vi phạm của từng chủ thể, bảo đảm tính nhân văn trong giáo dục, không để thí sinh có năng lực thực chất bị mất cơ hội học tập.
Nguyên tắc này đã được quy định tại Điều 2 Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông (Thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT ngày 24.12.2024), yêu cầu kỳ thi bảo đảm an toàn, nghiêm túc, trung thực, khách quan, công bằng. Năm tiêu chí này ràng buộc cả hai chiều: buộc cơ quan chức năng truy đến cùng dấu hiệu bất thường, nhưng cũng buộc họ phải khách quan với từng bài thi, từng thí sinh, thay vì suy đoán tập thể từ một hiện tượng thống kê.
Khi cơ quan điều tra khởi tố một giáo viên về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo Điều 356 Bộ luật Hình sự, đó là bước xác minh trách nhiệm cá nhân cụ thể, chưa phải kết luận về động cơ hay hành vi của hàng trăm thí sinh.
Hủy kết quả thi phải căn cứ cá thể
Theo Điều 57 của quy chế, thí sinh bị hủy kết quả trong các trường hợp như để người khác làm bài thay. Thẩm quyền hủy kết quả thuộc về giám đốc sở GD-ĐT, căn cứ vào báo cáo bằng văn bản của chủ tịch hội đồng thi. Hủy kết quả là quyết định hành chính cá thể hóa, dựa trên căn cứ với từng bài thi.
Nếu điều tra chứng minh một bài thi cụ thể là sản phẩm của gian lận, bài đó phải bị hủy. Nhưng nếu không chứng minh được, việc hủy bài chỉ vì nó nằm gần những bài khác trong dải số báo danh là vi phạm nguyên tắc khách quan.
Theo thống kê của Bộ GD-ĐT, toàn tỉnh Tuyên Quang có 154 bài thi đạt điểm 10 môn toán trên tổng số 17.589 thí sinh dự thi, trong khi cả nước ghi nhận 4.028 bài điểm tuyệt đối. Trong số đó, 147 bài điểm 10 thuộc về học sinh Trường THPT chuyên Tuyên Quang, chiếm hơn 95% số điểm 10 toàn tỉnh, tập trung trong nhóm thí sinh có số báo danh gần nhau. Bộ GD-ĐT cho biết bước đầu chưa phát hiện dấu hiệu bất thường ở các khâu in sao đề, vận chuyển, bảo quản và chấm thi, nhưng nhận định kết quả môn toán tại điểm thi này là bất thường, cần làm rõ, nhất là ở công tác coi thi.
Các đòi hỏi cụ thể về cách xử lý
Thứ nhất, mọi kết luận phải được cá thể hóa đến từng chủ thể, phân biệt rõ người tổ chức hoặc tiếp tay gian lận với thí sinh không liên quan. Một học sinh giỏi thật, ngồi cùng phòng thi với nơi xảy ra sai phạm, không thể mặc nhiên bị nghi ngờ chỉ vì điểm số nằm trong vùng thống kê bất thường. Gánh nặng chứng minh thuộc về cơ quan chức năng, không phải thí sinh.
Thứ hai, minh bạch là công cụ bảo vệ. Thông báo 356 yêu cầu tỉnh Tuyên Quang hoàn thành đánh giá và kiến nghị trước ngày 9.7.2026, đồng thời sớm công bố kết quả điều tra để thí sinh đủ điều kiện kịp đăng ký xét tuyển đại học, cao đẳng năm 2026. Với một thí sinh làm bài bằng năng lực thật, mỗi ngày chậm minh bạch là một ngày em sống dưới đám mây nghi ngờ, và có thể mất cơ hội vào ngành, trường xứng đáng.
Thứ ba, vụ việc phải dẫn tới rà soát cơ chế coi thi, đặc biệt ở điểm thi đặt tại chính ngôi trường có đông thí sinh. Các biện pháp như máy quét cầm tay, camera phòng thi, siết nhân sự cần được thể chế hóa thành quy trình bắt buộc. Yêu cầu rà soát tổng thể kết quả thi trên cả nước phải dựa trên nền tảng dữ liệu và tiêu chí thống nhất, tránh nghi ngờ tràn lan gây lo lắng oan cho địa phương và thí sinh không có vấn đề.
Cuối cùng, câu chuyện ở Tuyên Quang là phép thử niềm tin vào kỳ thi quốc gia. Một kỳ thi chỉ có giá trị khi thí sinh trung thực tin rằng hệ thống đứng về phía họ, rằng nỗ lực thật được bảo vệ và gian dối bị bóc tách chính xác, không bị gộp chung.
