Tập 3 của loạt phim tài liệu VTV Đặc biệt: Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ lên sóng tối 14/6 đã hé lộ chân dung những nạn nhân, phần lớn là người cao tuổi có học vấn và điều kiện kinh tế ổn định. Họ từng là giáo sư, tiến sĩ, giảng viên đại học, nhưng vẫn mất hàng tỷ đồng vì những lời quảng cáo hấp dẫn về nghỉ dưỡng và đầu tư sinh lời.
Chân dung những nạn nhân
Bà Tín, 86 tuổi, từng là giảng viên cao cấp, có nhiều năm làm việc tại Ba Lan và tham dự các hội thảo quốc tế. Bà đã ký tới 5 hợp đồng kỳ nghỉ với hy vọng có những chuyến du lịch cùng con cháu, nhưng suốt 5 năm, số tiền tích góp dần biến mất.
Bà Hòa, 73 tuổi, cán bộ về hưu, xuất hiện với căn bếp nhỏ và chiếc nồi cơm điện cũ kỹ. Toàn bộ khoản tiết kiệm, trang sức, sổ hưu và cả khoản vay thế chấp ngân hàng đều bị cuốn vào những hợp đồng nghỉ dưỡng lên tới 5 tỷ đồng. Hình ảnh bà thắp nhang khấn xin tổ tiên phù hộ lấy lại tiền trở thành khoảnh khắc ám ảnh.
Ông Thìn, tiến sĩ, bác sĩ, thầy thuốc ưu tú, cả đời cứu chữa cho nhiều người nhưng không thể cứu mình khỏi cú lừa hơn 5 tỷ đồng. Dù con gái định cư ở nước ngoài khuyên ông về quê dưỡng già, ông vẫn ở lại chăm sóc gia đình khi đã gần 90 tuổi.
Vòng xoáy cạm bẫy
Theo Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, các mô hình bán "sở hữu kỳ nghỉ" hay "hợp đồng kỳ nghỉ" thường nhắm vào nhóm khách hàng trung niên, người cao tuổi, trong đó không ít người từng giữ vị trí xã hội nhất định, có học vấn và thu nhập tốt.
"Sở dĩ những người có trình độ học thức, có địa vị xã hội vẫn bị lừa dối là do họ chậm tiếp cận thông tin, hạn chế công nghệ và không nắm rõ những cảnh báo từ cơ quan chức năng", luật sư nói.
Theo ông, trình độ học vấn không đồng nghĩa với khả năng nhận diện mọi rủi ro pháp lý. Nhiều người có chuyên môn sâu trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật nhưng lại không am hiểu các quy định về bất động sản, du lịch hay mô hình kinh doanh mới.
Ngoài ra, hệ thống pháp luật liên tục thay đổi, trong khi các sản phẩm nghỉ dưỡng được quảng cáo hấp dẫn cùng cam kết về lợi nhuận, quyền lợi hoặc trải nghiệm tương lai, khiến nhiều người khó nhận diện bản chất giao dịch.
Một nguyên nhân khác đến từ sự tử tế và lòng tin của người lớn tuổi. Nhiều người xem nhân viên môi giới như con cháu, tin vào sự chăm sóc tận tình, dần mất cảnh giác. "Sự lương thiện đôi khi trở thành điểm yếu khi họ không hình dung được mức độ xuống cấp đạo đức của một bộ phận người trẻ sẵn sàng trục lợi bằng mọi giá", luật sư nhận định.
Yếu tố cô đơn cũng khiến người cao tuổi dễ bị tác động tâm lý. Nhiều đối tượng tiếp cận bằng thái độ ân cần, quan tâm hơn cả con cháu. Khi một người bị thao túng tâm lý, những người bạn xung quanh cũng dễ sập bẫy vì tin tưởng người quen đã tham gia.
Sập bẫy vì quá tự tin
Theo luật sư Đặng Văn Cường, rủi ro phổ biến nhất của các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ nằm ở đối tượng giao dịch. Khách hàng không có quyền bán hoặc cho thuê dài hạn; dự án chưa hoàn thiện pháp lý; bất động sản hình thành trong tương lai không đủ điều kiện giao dịch; hoặc các cam kết về quyền lợi, chuyển nhượng, thừa kế không có cơ sở pháp lý rõ ràng.
Một số doanh nghiệp quảng bá sản phẩm khiến khách hàng hiểu rằng mình đang sở hữu bất động sản như nhà ở thông thường, trong khi thực tế chỉ là quyền sử dụng dịch vụ lưu trú có thời hạn.
Ông Cường khuyến cáo khách hàng cảnh giác với những lời hứa hẹn lợi nhuận cao, khả năng chuyển nhượng dễ dàng, cam kết hoàn vốn hoặc các chương trình ưu đãi thúc ép ký hợp đồng ngay tại sự kiện.
Luật sư cho rằng người cao tuổi thường quá tự tin vào kinh nghiệm sống, nghĩ mình từng trải nên khó bị lừa. Tuy nhiên, sự thiếu cập nhật thông tin, hạn chế công nghệ cùng tâm lý muốn tận hưởng tuổi già, muốn gia tăng thu nhập hoặc chứng minh bản thân vẫn minh mẫn khiến họ trở thành mục tiêu lý tưởng.
Không ít nạn nhân sau khi mất tiền rơi vào trạng thái "phủ nhận thực tế", giấu gia đình vì xấu hổ và tiếp tục nộp thêm tiền với hy vọng lấy lại khoản đã mất. Bà Tín thừa nhận: "Tôi xấu hổ vì chuyện đó, vì tôi quá tự tin".
"Lá chắn" cuối cùng
Tiến sĩ Đặng Văn Cường nhận định tình trạng lừa đảo qua "hợp đồng kỳ nghỉ" diễn biến ngày càng phức tạp. Nếu bất động sản nghỉ dưỡng có thật, hợp đồng tự nguyện và không có yếu tố gian dối thì là quan hệ dân sự hợp pháp. Ngược lại, nếu bất động sản không có thật hoặc người ký không có thẩm quyền, hợp đồng có thể vô hiệu.
Trường hợp người bán biết rõ không có bất động sản nhưng vẫn đưa thông tin sai sự thật để nhận tiền, có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, với hình phạt từ cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến chung thân.
Nếu dự án có thật nhưng cố tình thổi phồng công dụng, giá trị nhằm khiến khách hàng hiểu nhầm, có thể bị xem xét về hành vi lừa dối khách hàng theo Điều 198 Bộ luật Hình sự, với hình phạt tới 5 năm tù.
Khách hàng cũng có thể yêu cầu tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu do bị lừa dối. Trong trường hợp hành vi gian dối gây thiệt hại từ 5 triệu đồng trở lên, quan hệ dân sự có thể chuyển hóa thành hình sự.
Theo luật sư, cơ quan chức năng cần sớm hoàn thiện khung pháp lý đối với bất động sản nghỉ dưỡng, quy định rõ điều kiện kinh doanh và quyền nghĩa vụ của các bên. Hoạt động kinh doanh "sở hữu kỳ nghỉ" cần được giám sát chặt chẽ hơn.
"Cùng với các biện pháp pháp lý, sự quan tâm, đồng hành của gia đình cũng là một 'lá chắn' quan trọng. Khi người cao tuổi được chia sẻ, được lắng nghe và không còn cảm giác cô đơn, họ sẽ ít có nguy cơ trở thành mục tiêu của những chiêu trò lợi dụng lòng tin và nhu cầu nghỉ dưỡng", ông Cường nói.
