Thôn Thanh Sơn: Ốc đảo biệt lập giữa rừng chờ ngày di dời
Từ đường Hồ Chí Minh, vượt qua quãng đường khoảng 8km đầy gian nan, gần 1 giờ đồng hồ băng qua 7 khúc suối, chúng tôi mới đặt chân đến được "ốc đảo" Thanh Sơn. Thôn Thanh Sơn, thuộc xã Thanh Hòa – nay là xã Thanh Phong, huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa, có 119 hộ dân với 457 nhân khẩu. Đáng chú ý, 95% cư dân nơi đây là đồng bào dân tộc thiểu số, đời sống kinh tế vô cùng khó khăn và thiếu thốn.
Ông Hà Văn Giới, Trưởng thôn Thanh Sơn, chia sẻ với giọng trầm buồn: "Đây thực sự là một ốc đảo biệt lập giữa rừng sâu. Vào mùa mưa lũ, nước từ trên núi đổ xuống ồ ạt khiến con đường độc đạo vào thôn và nhiều ngôi nhà của dân bị ngập sâu trong biển nước."
16 năm chờ đợi và nỗi lo mùa lũ
Đã 16 năm trôi qua, kể từ khi dự án hồ chứa nước Bản Mồng được triển khai. Hồ nước này nằm chủ yếu trên địa phận tỉnh Nghệ An, nhưng lòng hồ lại chiếm một phần diện tích thuộc đất Thanh Hóa. Kể từ đó, thôn Thanh Sơn rơi vào diện phải di dời nên hầu như không nhận được bất kỳ khoản đầu tư nào cho đường sá hay cơ sở hạ tầng.
Ông Giới lo lắng cho biết thêm: "Cuối tháng 12/2025, hồ chứa nước Bản Mồng đã chính thức ngăn đập. Dù hiện tại đang là mùa khô, nhưng khu vực lòng hồ thuộc thôn chúng tôi nước đã bắt đầu dâng lên rõ rệt."
Theo đúng lộ trình đã đề ra, trước khi hồ chứa ngăn dòng tích nước, tất cả các hộ dân tại đây phải được di dời đến khu tái định cư thuộc xã Xuân Hòa – nay là Xuân Bình để đảm bảo an toàn tính mạng. Tuy nhiên, thực tế phũ phàng khi mùa mưa lũ sắp đến gần mà họ vẫn chưa nhận được bất kỳ khoản tiền bồi thường di dời tái định cư nào.
Vào thời điểm mùa mưa lũ năm 2025, dù hồ thủy lợi Bản Mồng chưa ngăn dòng, nhưng nhiều hộ dân ở Thanh Sơn đã phải hứng chịu cảnh ngập lụt nghiêm trọng. Sự chậm trễ kéo dài trong công tác tái định cư và di chuyển dân cư khiến ông Giới cùng hàng trăm người dân nơi đây luôn trong trạng thái bất an, lo lắng khôn nguôi.
Ông M., một cư dân sinh sống lâu năm tại thôn Thanh Sơn, bày tỏ: "Gần 2 năm nay, kể từ khi có chủ trương di dời, gia đình tôi và nhiều hộ khác đã ngừng tổ chức sản xuất. Nhưng việc di dời tái định cư cứ kéo dài mãi, khiến chúng tôi rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: chỗ cũ thì sợ nước ngập, chỗ đến thì chưa biết ở đâu."
Tranh chấp cao su: Rào cản lớn trên con đường tái định cư
Trao đổi với phóng viên, ông Trịnh Xuân Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Bình, cho biết dự án khu tái định cư dành cho 132 hộ dân thuộc khu vực lòng hồ chứa nước Bản Mồng đã được quy hoạch và xây dựng trên địa bàn xã. Hiện tại, quy trình giải phóng mặt bằng (GPMB) và bàn giao đất để xây dựng khu tái định cư về cơ bản đã được xã thực hiện xong.
Tuy nhiên, vấn đề nan giải nảy sinh khi diện tích xây dựng khu tái định cư lại nằm trên đất trồng cao su của Công ty Cao su Thanh Hóa, vốn đã giao khoán cho các hộ dân trên địa bàn. Khi tiến hành giải phóng mặt bằng, tranh chấp về việc thanh lý cây cao su giữa công ty và các hộ dân nhận giao khoán đã bùng phát.
Theo ông Sơn, Công ty Cao su Thanh Hóa đã được nhà nước bồi thường số tiền hơn 12,6 tỷ đồng cho diện tích cây cao su bị thu hồi. Trong khi đó, các hộ dân được giao khoán lại cho rằng họ mới là người trực tiếp trồng, chăm sóc cây, nên đề nghị được hưởng lợi khi nhà nước bồi thường về cây.
Về phần diện tích cây cao su, phía công ty đã tiến hành bán đấu giá và có đơn vị trúng thầu. Nhưng khi bắt đầu thanh lý, họ lại bị người dân ngăn cản quyết liệt. Người dân lập luận rằng họ có hợp đồng giao khoán với công ty cao su, cây là do họ bỏ công trồng và chăm sóc, và chưa được thu hoạch. Tiền bồi thường về cây thì công ty cao su đã nhận, nên họ đề nghị để cho dân tự thanh lý cây để "gỡ" lại công sức đã bỏ ra.
Chính vì vướng mắc tranh chấp về thanh lý cây cao su trong quá trình GPMB mà khu tái định cư di dời 119 hộ dân thôn Thanh Sơn vẫn chưa thể triển khai được.
Nỗ lực tháo gỡ và những bất đồng chưa có hồi kết
Ông Sơn cho biết thêm, để tháo gỡ vướng mắc và đẩy nhanh tiến độ xây dựng khu tái định cư, phía công ty cao su đã đồng ý hỗ trợ 2,5 tỷ đồng, chuyển về hội chữ thập đỏ để hỗ trợ cho dân. Tuy nhiên, người dân không đồng ý với phương án này. Họ kiên quyết yêu cầu được hưởng lợi 40% giá trị tài sản như đã thỏa thuận trong hợp đồng giao khoán với công ty cao su.
Hiện tại, xã Xuân Bình vẫn đang nỗ lực tuyên truyền, vận động để người dân đồng thuận, chấp nhận phương án mà chính quyền và doanh nghiệp đưa ra. Mục tiêu cuối cùng là sớm bàn giao mặt bằng cho đơn vị thi công xây dựng khu tái định cư.
Ông Trương Ngọc Sơn, Phó Tổng giám đốc Công ty Cao Su Thanh Hóa, xác nhận rằng đối với diện tích hơn 12,8ha thuộc quy hoạch xây dựng khu tái định cư, đơn vị đã thực hiện đấu giá bán thanh lý tài sản để bàn giao mặt bằng. Tập đoàn Cao su Việt Nam cũng đã thống nhất hỗ trợ 2,5 tỷ đồng để hỗ trợ cho người dân nhận giao khoán.
Dự án hồ Bản Mồng: Công trình đa mục tiêu và hệ lụy
Năm 2009, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã phê duyệt dự án hồ thủy lợi Bản Mồng, sử dụng vốn trái phiếu Chính phủ, với tổng mức đầu tư sau nhiều lần điều chỉnh lên đến 5.318 tỷ đồng. Công trình được xây dựng trên thượng nguồn sông Hiếu thuộc địa phận xã Yên Hợp, huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An.
Lòng hồ thủy lợi Bản Mồng có diện tích rộng 25km2, phần lớn nằm tại huyện Quỳ Châu (Nghệ An) và một phần thuộc huyện Như Xuân (Thanh Hóa). Đây được xem là công trình đa mục tiêu lớn nhất của tỉnh Nghệ An, với sức chứa lên đến 225 triệu m3 nước.
Theo thiết kế kỹ thuật, khi dự án tích nước lên cao trình +78,9m, toàn bộ thôn Thanh Sơn, xã Thanh Hóa, huyện Như Xuân (Thanh Hóa) với diện tích 702,6ha – bao gồm nhà cửa, ruộng vườn, đất sản xuất nông nghiệp… – sẽ chìm sâu trong nước. Điều này buộc chính quyền và người dân phải thực hiện di dời tái định cư, một nhiệm vụ cấp bách nhưng đang gặp quá nhiều trở ngại.
