Siết khí thải xe máy: Chuyên gia đề xuất gói vay 0% hỗ trợ người nghèo đổi xe mới
Theo Quyết định số 13/2026 của Thủ tướng Chính phủ, lộ trình kiểm định khí thải mô tô, xe gắn máy sẽ chính thức bắt đầu từ ngày 1 tháng 7 năm 2027 tại thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Đây là một chủ trương chiến lược nhằm từng bước làm sạch bầu không khí tại các đô thị lớn, góp phần bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Bài toán xã hội hóc búa
Tuy nhiên, quy định này cũng đặt ra một thách thức xã hội nghiêm trọng. Những chiếc xe máy cũ, phát thải cao thường là phương tiện mưu sinh duy nhất của hàng triệu lao động nghèo. Nếu chỉ áp dụng các biện pháp kỹ thuật một cách cứng nhắc, chính sách môi trường này có thể tạo ra một cú sốc lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân.
Chuyên gia giao thông Đỗ Văn Cầu nhận định: "Xe cũ thường là 'cần câu cơm' của người lao động nghèo. Do đó, chính sách môi trường phải song hành với an sinh xã hội." Ông đề xuất, thay vì chỉ tập trung vào việc kiểm tra và cấm, Chính phủ và các nhà sản xuất cần thiết lập quỹ hỗ trợ bảo dưỡng hoặc trợ giá cho người dân có thu nhập thấp.
Giải pháp đồng bộ từ chuyên gia
Đối với những phương tiện đã quá cũ nát, chuyên gia Cầu nhấn mạnh cần có chương trình đổi cũ lấy mới, ưu tiên chuyển đổi sang xe điện thông qua các gói vay lãi suất 0% hoặc trợ giá trực tiếp. Điều này sẽ đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời thúc đẩy mục tiêu giao thông xanh.
Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, khẳng định: "Việc kiểm soát khí thải chỉ thực sự hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với nhiều chính sách hỗ trợ khác, đặc biệt là phát triển mạnh mẽ hệ thống giao thông công cộng."
Kinh nghiệm quốc tế và lộ trình thận trọng
Ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), khuyến nghị Việt Nam nên tham khảo các chính sách tài chính hỗ trợ mua sắm phương tiện giao thông điện từ các quốc gia trên thế giới. Ví dụ, Trung Quốc hiện đang miễn thuế mua xe điện và cung cấp trợ cấp đổi xe cũ, kết hợp với chính sách hạn chế xe xăng. Tại Na Uy, chính phủ áp dụng chính sách miễn thuế giá trị gia tăng 25% cho xe điện, miễn thuế nhập khẩu, phí đăng ký, đồng thời giảm phí cầu đường và phí đỗ xe.
Ông Trương Mạnh Tuấn, Phó trưởng Phòng Quản lý chất lượng môi trường thuộc Cục Môi trường, cho biết quá trình này sẽ được thực hiện theo lộ trình nhiều bước nhằm hài hòa giữa bảo vệ môi trường và an sinh xã hội. Dự kiến sau khi áp dụng mức tiêu chuẩn đầu tiên vào năm 2027, rào cản kỹ thuật sẽ được nâng dần sau mỗi 2 đến 3 năm để loại bỏ xe không đạt chuẩn mà không gây sốc cho sinh kế người dân. Đặc biệt, trong giai đoạn đầu áp dụng, cơ quan quản lý sẽ chưa thực hiện xử phạt ngay, thay vào đó tập trung vào tuyên truyền và hướng dẫn người dân thích nghi với quy định mới.
Thách thức về cơ sở hạ tầng và tầm nhìn dài hạn
Thống kê từ Cục Đăng kiểm Việt Nam (Bộ Xây dựng) cho thấy cả nước hiện có hơn 70 triệu mô tô và xe máy đang lưu hành. Ước tính, cần khoảng 5.000 cơ sở đủ điều kiện để thực hiện kiểm định khí thải xe máy. Do đó, lộ trình kiểm định phải đảm bảo tính khả thi để tránh gây xáo trộn xã hội và tác động tiêu cực đến đời sống người dân.
Chuyển đổi giao thông xanh là một chặng đường dài đòi hỏi sự đồng thuận của toàn xã hội. Để chính sách kiểm định khí thải thực sự thành công, việc thiết lập quy chuẩn môi trường bắt buộc phải đi liền với các cơ chế tài chính linh hoạt. Các gói vay 0% hay trợ cấp đổi xe cần trở thành phao cứu sinh vững chắc cho người lao động nghèo, biến thách thức thành cơ hội phát triển bền vững.
