Đồng Bằng Sông Cửu Long: Cuộc Chiến Sinh Tử Với Khủng Hoảng Nước Kép
Vùng đất trù phú Đồng bằng sông Cửu Long, vốn được mệnh danh là vựa lúa của cả nước, hiện đang đứng trước những thách thức mang tính sống còn. An ninh nguồn nước tại đây bị đe dọa nghiêm trọng bởi một cuộc khủng hoảng kép, kết hợp giữa các tác động ngoại sinh và những vấn đề nội tại chưa được giải quyết triệt để.
Thực Trạng Đáng Báo Động: Hạn, Mặn Và Sự Phụ Thuộc Cao
Theo Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, Đồng bằng sông Cửu Long đang bước vào cao điểm của hạn hán và xâm nhập mặn. Một thực tế đáng lo ngại là mùa lũ với nước về tràn đồng ngày càng ít đi, trong khi mùa khô lại chứng kiến hạn hán, xâm nhập mặn và sạt lở diễn biến ngày càng khốc liệt. Sự thay đổi này không phải ngẫu nhiên.
Nguồn nước mặt của vùng phụ thuộc tới 95% vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong, trong khi nguồn nước nội sinh chỉ đóng góp khoảng 5% (tương đương 22 tỷ m³) và chủ yếu tập trung vào mùa mưa. Sự phụ thuộc quá lớn này khiến khu vực trở nên cực kỳ dễ bị tổn thương trước các hoạt động khai thác và điều tiết nước ở thượng nguồn.
Ba Thách Thức Lớn Từ Bên Ngoài
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, chỉ ra ba thách thức lớn từ bên ngoài đang bóp nghẹt nguồn nước của vùng:
- Biến đổi khí hậu và nước biển dâng làm thay đổi quy luật tự nhiên, gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan.
- Hệ thống thủy điện thượng nguồn làm suy giảm nghiêm trọng lượng phù sa và bùn cát, vốn là "nhựa sống" để bồi đắp đồng bằng.
- Nguy cơ chuyển hướng dòng chảy từ các dự án như kênh đào từ thượng nguồn có thể khiến nguồn nước về Đồng bằng sông Cửu Long trong mùa khô bị sụt giảm đáng kể.
Hệ quả là ranh mặn đang lấn sâu vào nội đồng với tốc độ đáng lo ngại. Dự báo đến năm 2050, ranh mặn 4g/l trên sông Tiền có thể xâm nhập sâu tới 62,5km. Trung bình, ranh mặn sẽ lấn thêm khoảng 6,7km vào giữa thế kỷ này, làm đảo lộn hoàn toàn đời sống và sản xuất của người dân.
Những Vấn Động Nội Tại Làm Suy Yếu Vùng
Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho các yếu tố khách quan, Đồng bằng sông Cửu Long đang tự làm yếu mình bởi các vấn đề nội tại chưa có lời giải triệt để:
- Khai thác nước ngầm quá mức để phục vụ sản xuất và sinh hoạt, dẫn đến suy giảm trữ lượng và gây sụt lún đất nghiêm trọng.
- Ô nhiễm nguồn nước do lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong canh tác nông nghiệp, khiến chất lượng nước mặt suy giảm.
- Quản lý và sử dụng tài nguyên nước thiếu tiết kiệm, gây lãng phí lớn.
- Chuyển đổi mục đích sử dụng đất thiếu quy hoạch tác động tiêu cực đến khả năng lưu giữ và lưu thông nước tự nhiên.
Phó Giáo sư Lê Anh Tuấn cũng cảnh báo về hệ thống đê bao khép kín và việc duy trì lúa 3 vụ tại các vùng như Tứ giác Long Xuyên hay Đồng Tháp Mười. Việc kiểm soát lũ quá mức đã triệt tiêu khả năng trữ nước tự nhiên của đồng bằng, đồng thời đẩy nguy cơ ngập úng tại các đô thị lên cao hơn.
Giải Pháp Từ Thích Ứng Đến Quy Hoạch Liên Vùng
Trước những biến động chưa từng có, tư duy về quản lý nước tại Đồng bằng sông Cửu Long đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Ông Vũ Viết Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Xây dựng), cho biết giải pháp hiện nay được xây dựng theo hướng "thích ứng có kiểm soát", kết hợp giữa công trình và phi công trình.
Giải pháp công trình tập trung đầu tư các công trình thủy lợi chiến lược mang tính liên vùng như hệ thống cống Cái Lớn-Cái Bé để xử lý các điểm nóng về nguồn nước. Bên cạnh đó, việc nâng cấp hệ thống hiện có theo hướng linh hoạt, đa mục tiêu và xây dựng hệ thống cấp nước liên vùng, đưa nước ngọt từ sông Tiền, sông Hậu về các khu vực "khát" như ven biển và bán đảo Cà Mau, đang được đẩy mạnh.
Giải pháp phi công trình bao gồm đẩy mạnh công nghệ quan trắc, dự báo và vận hành theo thời gian thực; thay đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang kinh tế nông nghiệp; quy hoạch lại sản xuất theo từng vùng sinh thái và phát triển các loại giống cây trồng, vật nuôi có khả năng thích ứng cao với hạn mặn.
Cần Thơ: Điển Hình Cho Sự Chủ Động Thích Ứng
Thành phố Cần Thơ, trung tâm của vùng, mặc dù có hệ thống sông ngòi dày đặc và nguồn nước tương đối dồi dào, nhưng đang chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Ông Nguyễn Hoàng Anh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ, cho biết thành phố đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như phát triển các công trình trữ nước ngọt, ưu tiên sử dụng nước mặt và giảm dần khai thác nước ngầm để hạn chế sụt lún.
Thành phố xác định biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng là xu thế tất yếu, do đó cần chủ động thích ứng từ sớm với tầm nhìn dài hạn để phát triển bền vững.
An Ninh Nguồn Nước: Cuộc Chiến Bảo Vệ Tương Lai
Tiến sĩ Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh an ninh nguồn nước không còn là câu chuyện của riêng ngành thủy lợi, mà là cuộc chiến bảo vệ tương lai của vùng đất chín rồng.
Để bảo đảm an ninh nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2050, các cấp, ngành cần thực hiện có hiệu quả quy hoạch tài nguyên nước đã được phê duyệt, tối ưu hóa lợi ích từ nguồn nước Mekong và tăng cường năng lực trữ nước nội vùng. Kiểm soát chặt chẽ việc khai thác nước ngầm, phát triển hệ thống cấp nước liên vùng và xây dựng các hồ chứa quy mô phù hợp là những bước đi then chốt.
Thực tế cho thấy, khả năng thích ứng của người dân đã có những bước tiến rõ rệt thông qua việc chủ động điều chỉnh lịch thời vụ và lựa chọn mô hình nuôi trồng phù hợp. Tuy nhiên, sự thích ứng này vẫn chưa đồng đều và cần một nhạc trưởng quy hoạch tổng thể để dẫn dắt vùng vượt qua cuộc khủng hoảng nước kép này.
