Hành trình khởi nguồn sông Ba từ đỉnh Ngọc Rô
Theo Thạc sĩ Nguyễn Duy Liêm từ Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh, sử dụng phần mềm phân tích địa hình QGIS, sông Ba bắt nguồn từ đỉnh Ngọc Rô với độ cao 1.509 mét. Đây là ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Quảng Ngãi và Gia Lai. Từ đỉnh núi, một dòng nước nhỏ như sợi chỉ chảy theo hướng tây nam - đông bắc, sau khi vượt qua các dãy núi cao khoảng 1.400 mét, nó đột ngột chuyển hướng bắc - nam.
Khi đến xã Đăk Rong thuộc tỉnh Gia Lai, con lạch nhỏ này gặp nhiều suối khác, hợp lưu thành dòng nước mạnh mẽ hơn, tiếp tục chảy xuyên qua Gia Lai và chuyển sang hướng tây - đông ở vùng Đắk Lắk. Hành trình này kéo dài 394 km, tạo nên một lưu vực rộng hơn 14.000 km².
Làng Kon Leang và huyền thoại núi thiêng
Làng Kon Leang nằm yên bình dưới chân núi Ngọc Rô, thuộc xã Măng Đen, cách trung tâm Quảng Ngãi khoảng 130 km về hướng tây nam. Nơi đây có huyền thoại về ngọn núi cao nhất vùng, được xem là nơi thần linh trú ngụ. Làng có 140 nóc nhà với hơn 440 đồng bào Mơ Nâm sinh sống, từ bao đời họ xem Ngọc Rô là núi cha, che chở và nuôi dưỡng cộng đồng.
Trên núi Ngọc Rô có một con lạch nhỏ gọi là Đăk Lich, với "Đăk" nghĩa là nước và "Lich" nghĩa là dòng chảy nhỏ, hiền hòa. Nước trong đến mức có thể uống trực tiếp, vị ngọt mát như thấm tinh túy của rừng già. Từ thung lũng, Đăk Lich men theo khe sâu, vượt qua những tảng đá phủ rêu, rồi đổ về xã Đăk Rong, nơi nó nhập với các suối khác, đổ xuống thác Kon Bông cao hàng chục mét, và mở ra thành sông Ba.
Câu chuyện tâm linh và giữ rừng đầu nguồn
Với người Mơ Nâm, Ngọc Rô là đỉnh núi thiêng, nơi thần linh ngự trị. Họ tin rằng những người lên núi với lòng tham sẽ bị lạc lối, trong khi dân lành thành tâm cầu khẩn sẽ được thần chỉ đường. Một câu chuyện kể về A Đúp từ làng Kon Leang, người đã lạc trong rừng sâu 3 ngày 2 đêm nhưng sống sót nhờ đọt mây và cá suối Đăk Lich, và cuối cùng được tìm thấy sau khi già làng làm lễ cúng.
Cộng đồng Mơ Nâm ở Kon Leang luôn nhắc nhau phải giữ rừng, bảo vệ hệ sinh thái và động thực vật trên núi Ngọc Rô. Họ coi đây là điểm tựa tinh thần, tin rằng chỉ khi nơi ở của thần linh không bị xâm phạm, đời sống mới bình yên. Ngọc Rô xuất hiện trong các nghi lễ như cúng chuồng trâu và cúng lúa mới, với lời cầu phù hộ cho sức khỏe và ấm no.
Tầm quan trọng của rừng đầu nguồn đối với sông Ba
Tiến sĩ Đào Trọng Tứ, Phó giám đốc Trung tâm Phát triển bền vững tài nguyên nước và Thích nghi biến đổi khí hậu, nhấn mạnh sông Ba là một trong ba dòng sông lớn nhất miền Trung, đóng vai trò quan trọng về thủy năng, nông nghiệp và sinh hoạt cho cộng đồng tại Gia Lai và Đắk Lắk. Dòng chính nhiều ghềnh thác, tạo trữ năng lớn, phù hợp cho xây dựng hồ chứa và thủy điện.
Ông Tứ cho biết, mọi con sông đều bắt đầu từ rừng. Nếu rừng đầu nguồn bị tàn phá, đất không giữ được nước, dòng sông sẽ cạn kiệt, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hàng triệu cư dân vùng hạ lưu. Do đó, những khu rừng mà người Mơ Nâm gìn giữ trên Ngọc Rô không chỉ bảo tồn linh khí núi rừng mà còn duy trì nhịp đập của sông Ba, dòng sông bền bỉ chảy suốt hàng trăm cây số.
Từ con lạch Đăk Lich bé nhỏ, sông Ba được sinh ra với chiều dài 394 km và lưu vực rộng lớn. Với người Kon Leang, sông bắt đầu từ dòng nước trong veo, từ bóng mây phủ đỉnh núi Ngọc Rô, và từ sự đối đãi tử tế của thiên nhiên. Hơi thở đại ngàn ấy chính là yếu tố làm nên sự vĩ đại của dòng sông, nuôi sống hàng vạn người trước khi hòa vào biển lớn.
