Vài năm trước, trong một chuyến công tác về miền Tây, tôi ghé thăm một người bạn làm nghề nuôi tôm ở vùng ven biển. Ngồi bên hiên nhà nhìn con nước lên xuống, anh kể rằng ngày còn nhỏ, từ nhà ra mé sông phải đi bộ gần nửa cây số. Bây giờ, bờ sông đã lấn sát vào vườn. Mỗi mùa mưa bão, cả gia đình lại thấp thỏm vì sạt lở. Điều khiến anh lo nhất không phải chuyện mất vài gốc dừa hay vài mét đất, mà là không biết con cháu mình sau này sẽ sống ra sao nếu nước biển tiếp tục dâng lên.
Biến đổi khí hậu không chỉ còn là một khái niệm xuất hiện trong các hội nghị quốc tế, các báo cáo khoa học hay những bản tin thời sự, mà thực sự đang hiện hữu ngay trong đời sống của những người dân bình thường.
Ngày Môi trường thế giới và những tín hiệu cảnh báo
Ngày Môi trường thế giới năm nay (5/6) được Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc phát động với chủ đề “Kêu gọi toàn cầu chung tay hành động vì khí hậu” giữa bối cảnh các hiện tượng cực đoan vẫn xuất hiện với tần suất dày hơn, mức độ nghiêm trọng hơn và tác động ngày càng rộng lớn hơn.
Chúng ta đang chứng kiến những mùa hè nóng kỷ lục tại nhiều quốc gia, những trận cháy rừng kéo dài hàng tháng, những cơn bão mạnh bất thường, những đợt hạn hán khiến hàng triệu người thiếu nước sinh hoạt… Thiên nhiên dường như đang gửi đến nhân loại những tín hiệu cảnh báo ngày một khẩn cấp hơn.
Điều đáng nói, biến đổi khí hậu không đơn thuần chỉ là câu chuyện về mặt môi trường, mà còn là chuyện của kinh tế, an ninh lương thực, y tế, giáo dục và chất lượng cuộc sống. Một đợt hạn hán kéo dài có thể khiến nông dân mất mùa; một trận ngập lụt lớn có thể làm đứt gãy chuỗi cung ứng. Hay một đợt nắng nóng cực đoan có thể ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và năng suất lao động.
Trách nhiệm không chỉ của chính phủ
Nhiều người vẫn cho rằng trách nhiệm ứng phó với biến đổi khí hậu thuộc về các chính phủ hoặc các tập đoàn lớn. Điều đó đúng nhưng chưa đủ. Cuộc chiến này sẽ không thể thành công nếu mỗi cá nhân đứng ngoài cuộc. Giống như một căn nhà đang bị dột, không thể chỉ giao việc sửa chữa cho một vài người trong khi những người khác tiếp tục khoét thêm những lỗ thủng mới.
Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Trong khi đồng bằng sông Cửu Long đối diện nguy cơ nước biển dâng và xâm nhập mặn thì các tỉnh miền Trung, miền Bắc thường xuyên hứng chịu bão lũ, sạt lở. Nhiều đô thị lớn phải ứng phó với tình trạng ngập úng, ô nhiễm không khí và hiệu ứng đảo nhiệt ngày càng rõ rệt. Ngay mới đây, tại TP Đồng Nai, sau cơn mưa lớn kéo dài, nước đã dâng cao, chảy xiết, cuốn trôi cả người và xe máy – may mắn là đã không có thiệt hại về người xảy ra.
Chính bởi những tác động trực tiếp và sát sườn như vậy, tôi cho rằng cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 không chỉ là trách nhiệm quốc tế mà còn xuất phát từ nhu cầu tự thân của đất nước, của chính người dân. Nếu không hành động ngay từ hôm nay, chi phí mà chúng ta phải trả trong tương lai sẽ lớn hơn rất nhiều so với những khoản đầu tư cho chuyển đổi xanh hiện tại.
Chuyển đổi xanh là cơ hội
Tuy nhiên, chuyển đổi xanh không nên hiểu đơn giản chỉ là trồng thêm cây xanh hay hạn chế sử dụng túi nilon. Đó là một quá trình thay đổi toàn diện trong cách sản xuất, tiêu dùng và phát triển. Một nhà máy tiết kiệm năng lượng hơn, một tòa nhà sử dụng điện mặt trời, một doanh nghiệp tái chế chất thải hay một người nông dân áp dụng mô hình nông nghiệp tuần hoàn… tất cả đều đang góp phần vào mục tiêu chung ấy.
Ở góc độ kinh tế, nhiều quốc gia đã nhận ra rằng phát triển xanh không phải là gánh nặng mà chính là cơ hội. Công nghệ sạch, năng lượng tái tạo, giao thông xanh và kinh tế tuần hoàn đang tạo ra hàng triệu việc làm mới trên toàn cầu. Những doanh nghiệp đi đầu trong chuyển đổi xanh thường có lợi thế cạnh tranh cao hơn khi tham gia thị trường quốc tế.
Với Việt Nam, đây cũng là cơ hội để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng. Thay vì phát triển bằng mọi giá, chúng ta hướng đến một nền kinh tế hiệu quả hơn, ít phát thải hơn và bền vững hơn. Đó không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là bảo vệ năng lực cạnh tranh của quốc gia trong những thập niên tới.
Giáo dục và hành động bền bỉ
Tuy nhiên, sẽ rất khó để đạt mục tiêu nếu giáo dục về môi trường vẫn chỉ dừng lại ở các khẩu hiệu, “đến hẹn lại lên”. Hành động cụ thể, bền bỉ chính là: trẻ em cần được học cách phân loại rác từ nhỏ; học sinh cần được tham gia các dự án bảo vệ môi trường thực tế; và người dân cần được tiếp cận thông tin chính xác để hiểu rằng mỗi hành động tiêu dùng của mình đều để lại một dấu chân sinh thái lên hành tinh.
Bên cạnh đó, các địa phương cần mạnh dạn hơn trong việc xây dựng các mô hình cộng đồng xanh, đô thị xanh và giao thông xanh. Những sáng kiến nhỏ nhưng được duy trì bền bỉ thường tạo ra tác động lớn hơn những chiến dịch rầm rộ nhưng ngắn hạn.
Tôi vẫn nhớ câu nói của người bạn ở miền Tây trong buổi chiều bên dòng sông năm ấy. Anh bảo rằng thiên nhiên rất công bằng. “Chúng ta đối xử với đất đai, sông nước và rừng cây như thế nào thì sớm muộn cũng sẽ nhận lại kết quả tương ứng”.
Và có lẽ, trước khi thiên nhiên gửi đến những “hóa đơn” đắt đỏ hơn, điều khôn ngoan nhất mà chúng ta có thể làm là bắt đầu hành động ngay từ hôm nay.
Tác giả: Nguyễn Bá Hội là kỹ sư môi trường, có hơn 15 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực quản lý môi trường ở Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM. Hiện ông là Giám đốc Điều hành (CEO) SG PLASTIC và là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Thực hành sống xanh.
