Hiệp định BBNJ: Bước ngoặt trong quản trị đại dương toàn cầu
Những nỗ lực nhanh chóng hiện thực hóa các ý tưởng của Hiệp định về Đa dạng sinh học ngoài vùng quyền hạn quốc gia (BBNJ) đang được kỳ vọng sẽ tạo ra lực đẩy cần thiết cho nhân loại trong cuộc chiến bảo vệ môi trường biển. Được thông qua vào tháng 6 năm 2023 và đã có 60 quốc gia phê chuẩn tính đến tháng 9 năm 2025, BBNJ – còn được biết đến với tên gọi 'Hiệp ước Biển cả' – chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026.
Khuôn khổ pháp lý toàn diện đầu tiên
Hiệp định này được xem là khuôn khổ pháp lý toàn diện đầu tiên điều chỉnh các hoạt động liên quan đến đa dạng sinh học tại các vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia. Những vùng không gian này chiếm khoảng 61% diện tích đại dương trên toàn thế giới và 43% bề mặt Trái đất, đóng vai trò then chốt trong hệ sinh thái toàn cầu.
Giới quan sát và chuyên gia đánh giá BBNJ là một bước tiến quan trọng trong lĩnh vực quản trị đại dương toàn cầu. Nó góp phần thiết lập cơ chế hợp tác đa phương nhằm bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên biển, dựa trên nền tảng của luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS).
Nguyên tắc 'di sản chung của nhân loại'
Quan trọng hơn, đây là lần đầu tiên nguyên tắc 'di sản chung của nhân loại' được áp dụng đối với tài nguyên đa dạng sinh học tại các vùng biển quốc tế. Sự khẳng định này diễn ra trong bối cảnh tình trạng suy thoái các sinh quyển và sự đa dạng sinh học của hành tinh đang trở nên ngày càng đáng báo động.
Theo lịch trình mới nhất, các quốc gia đã phê chuẩn BBNJ vừa đề xuất tổ chức Hội nghị các bên tham gia (COP) lần thứ nhất vào tháng 1 năm 2027, tại trụ sở Liên hợp quốc ở New York, Mỹ. Thông tin này được bà Janine Coye-Felson, đồng Chủ tịch Ủy ban xúc tiến triển khai hiệp định, xác nhận.
Nội dung cốt lõi và mục tiêu tham vọng
Hiện tại, ủy ban này đang tiến hành phiên họp cuối cùng tại New York để hoàn thiện các nội dung nền tảng, bao gồm quy tắc hoạt động, cơ cấu vận hành và các vấn đề hành chính. Một trong những nội dung cốt lõi của hiệp định là cho phép các quốc gia thiết lập các khu bảo tồn biển quy mô lớn tại vùng biển quốc tế, đồng thời yêu cầu tiến hành đánh giá tác động môi trường đối với các hoạt động kinh tế biển.
Không chỉ tập trung vào bảo tồn, BBNJ còn nhấn mạnh nguyên tắc công bằng và hòa nhập. Các quốc gia đang phát triển được ưu tiên hỗ trợ để thực thi hiệu quả các cam kết, thông qua các chương trình nâng cao năng lực, đào tạo chuyên môn và chuyển giao công nghệ biển.
Mục tiêu cụ thể được đặt ra là đến năm 2030, thế giới sẽ khôi phục và bảo tồn ít nhất 30% diện tích đất và đại dương của hành tinh, phù hợp với Khung Đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh-Montreal (GBF) đã được thông qua vào năm 2022. Đây là một mục tiêu đầy tham vọng nhưng cũng rất đáng kỳ vọng.
Thách thức từ thực tế triển khai
Đại dương – cái nôi của sự sống trên Hành tinh Xanh – hiện đã bị tổn thương nghiêm trọng bởi ô nhiễm, biến đổi khí hậu và sự khai thác tài nguyên quá mức của con người, đẩy dần đến bờ vực suy kiệt. Khi những băng hà vạn năm ở hai đầu cực tan chảy nhanh hơn mỗi ngày, mọi thành tố của các đại dương đều có thể bị đe dọa.
Tuy nhiên, cho đến hiện tại, BBNJ mới chỉ được 60 quốc gia phê chuẩn trên tổng số 195 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nói cách khác, khi mới chỉ gần một phần ba chính quyền trên thế giới cam kết thúc đẩy những nỗ lực bảo vệ biển cả, trong khi phần còn lại vẫn có những lựa chọn khác – có thể liên quan mật thiết đến quyền lợi kinh tế biển – thì hiệu quả thực tế của BBNJ cũng chưa chắc đã đạt được như mong muốn, nhất là trong thế giới phẳng hiện nay.
Giải pháp và khúc mắc tài chính
Giải pháp ở đây là gì? Có lẽ, tương tự như mọi dự án chống biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường, sự cân bằng giữa lợi ích và trách nhiệm cần được thiết lập thông qua những đòn bẩy hỗ trợ tài chính. Trên thực tế, chương trình hành động của BBNJ cũng đã đề cập đến khía cạnh này.
Tuy nhiên, đó có thể lại chính là khúc mắc lớn. Bởi vì, với những biến động địa chính trị, các cuộc xung đột và những tổn thương kinh tế dồn dập trong hiện tại, mọi nhà tài trợ cho các cơ quan phụ trách những vấn đề toàn cầu hiện đều đang bắt buộc phải thắt chặt hầu bao. Điều này đặt ra thách thức không nhỏ cho việc triển khai hiệu quả hiệp định trong tương lai.
