Đồng bằng sông Cửu Long chủ động ứng phó hạn mặn, đảm bảo nguồn nước ngọt
Trước tình hình biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, các địa phương tại Đồng bằng sông Cửu Long đang tích cực triển khai các giải pháp thích ứng, giải quyết bài toán thiếu nước ngọt. Từ việc dự trữ nước cho đời sống và sản xuất đến đầu tư công trình quy mô lớn, mục tiêu chung là không để hạn mặn ảnh hưởng đến kinh tế và sinh hoạt của người dân.
Giải pháp dự trữ nước tại các địa phương
Tại Đồng Tháp, nhiều nông dân đã chủ động đào ao trữ nước để bảo vệ vùng trồng cây ăn trái giá trị cao. Ông Trần Văn Sang ở xã Tân Phong là một điển hình, với ao nước dung tích khoảng 2.400 m³ được xây dựng cạnh vườn sầu riêng rộng tám công đất. Dù khu đất này có giá trị cao, ông vẫn quyết định đào ao để đảm bảo nguồn nước tưới ổn định, đồng thời tận dụng nuôi cá tai tượng để cải thiện thu nhập.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, xâm nhập mặn mùa khô năm 2026 đến muộn hơn trung bình nhiều năm khoảng 15 ngày và muộn hơn năm 2025 khoảng 20 ngày. Tuy nhiên, nguy cơ mặn gia tăng trong các tháng tới vẫn được cảnh báo. Ủy ban nhân dân tỉnh yêu cầu các xã, phường chủ động ứng phó phù hợp, đảm bảo không ảnh hưởng đến sản xuất, kinh doanh và không để người dân, cơ sở y tế, giáo dục thiếu nước sinh hoạt.
Ở Cà Mau, dù có hệ thống kênh thủy lợi trữ nước khoảng 275 triệu m³ và hồ Khánh An gần 3,85 triệu m³, việc cấp nước sinh hoạt vẫn khó khăn do hệ thống chưa đồng bộ và nhiều công trình xuống cấp. Nhiều khu vực nông thôn, người dân phải tự tìm cách bảo đảm nước. Để ứng phó, tỉnh đã phê duyệt Dự án cấp nước sinh hoạt cấp bách khu vực nông thôn giai đoạn 2026-2030, với kế hoạch xây dựng mới năm công trình và nâng cấp một công trình, tổng công suất khoảng 11.200 m³/ngày đêm, phục vụ khoảng 6.000 hộ dân tại các xã như Biển Bạch, Đất Mới. Song song, tỉnh đang nghiên cứu phương án cấp nước quy mô lớn từ thượng nguồn sông Hậu.
Tại thành phố Cần Thơ, dự báo xâm nhập mặn có thể gia tăng trong tháng 4/2026 nếu chưa có mưa chuyển mùa. Ông Nguyễn Hoàng Anh - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, thành phố tập trung phát triển công trình trữ nước ngọt, ưu tiên sử dụng nước mặt và giảm khai thác nước ngầm. Trong kế hoạch trung hạn 2026-2030, Cần Thơ dự kiến triển khai các dự án xây dựng công trình khai thác, xử lý nước mặt quy mô lớn với công suất từ 20.000 m³/ngày đêm trở lên tại khu vực nông thôn.
An Giang đã chủ động vận hành hiệu quả hệ thống cống trên địa bàn, phối hợp với các công ty thủy lợi để ngăn mặn, giữ ngọt hợp lý theo yêu cầu thực tế. Việc vận hành cống, âu thuyền Vàm Bà Lịch được tổ chức nhiều đợt nhằm cắt đỉnh triều, kiểm soát mặn và trữ nước ngọt hiệu quả.
Thay đổi tư duy trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước
Hạn mặn ngày càng gia tăng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước. PGS, TS Nguyễn Phú Quỳnh - Phó Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, thông tin rằng theo các kịch bản dự báo, ranh mặn tiếp tục lấn sâu vào nội đồng những năm tới. Trên sông Tiền, độ mặn 4g/l có thể vào sâu khoảng 55,5 km vào năm 2030 và 62,5 km vào năm 2050.
Ông Quỳnh cho rằng cần chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, coi nước mặn, nước lợ và nước ngọt đều là tài nguyên. Quản lý nước phải chuyển từ đơn lẻ sang liên vùng, liên tỉnh, với các giải pháp trọng tâm như nâng cao năng lực dự báo, vận hành liên thông hệ thống thủy lợi, và đẩy mạnh chuyển đổi số.
Về công trình, cần tiếp tục đầu tư các dự án kiểm soát mặn, xây dựng hệ thống tại các sông lớn, nâng cấp đê biển và phát triển công trình chuyển nước. Đồng thời, chú trọng giải pháp trữ nước quy mô lớn trong kênh rạch và quy mô nhỏ tại hộ dân.
PGS, TS Lê Anh Tuấn - Giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, đề xuất tổ chức sản xuất linh hoạt theo điều kiện nguồn nước và lập kịch bản ứng phó với trữ nước ngọt dưới lòng đất. Ông Tuấn nêu ví dụ từ Mỹ, nơi trữ nước ngọt dưới lòng đất đã giải quyết hiệu quả vấn đề thiếu nước và xâm nhập mặn. Nếu Đồng bằng sông Cửu Long đầu tư năm nhà máy tương tự, có thể giải quyết tình trạng thiếu nước sạch ở vùng ven biển.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, từ nay đến tháng 5, dòng chảy trên sông Mê Công về Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục giảm. Xâm nhập mặn đạt đỉnh điểm vào các đợt cuối tháng 3 và giữa tháng 4, với ranh mặn 4g/l cao nhất trong phạm vi từ 65 đến 70 km tại các cửa sông Vàm Cỏ, Cái Lớn.
